Eer, vrijheid en Deutschland

Hoe Duits moet je zijn? Over die vraag is een hoog oplopend dispuut uitgebroken tussen de Burschenschaften, de elitaire Duitse studentenclubs. De knapen - Bursche betekent knaap - komen regelmatig in het nieuws vanwege incidenten die op extreemrechtse sympathieën wijzen. Ze worden daarom door het grootste deel van de Duitse samenleving argwanend bejegend.

Bijeenkomst van leden van een Duitse studentenvereniging vlak voordat enkele leden gaan duelleren. Beeld uit de serie 'Ewig Treu' van fotografe Lene Münch ('Met deze foto's wil ik de deur naar deze geheimzinnige wereld openen').Beeld Lene Münch

De strijd binnen de grootste en oudste koepelorganisatie, Deutsche Burschenschaft (DB), begon toen drie jaar geleden de Burschenschaft Hansea uit Mannheim een lid wilde royeren. De ouders van de jongen kwamen uit Hongkong en dat vonden veel van zijn mede-Burschen niet in overeenstemming met de lijfspreuk van alle Burschenschaften: eer, vrijheid en vaderland.

Ze beriepen zich daarbij op de statuten van de DB. Juristen, geraadpleegd door de Frankfurter Allgemeine Zeitung, zijn van mening dat die statuten veel gelijkenis vertonen met de Rassenwetten van Nürnberg. Danubia, een zeer rechtse club uit München, stelde toen voor een 'Ariërverklaring' voor leden in te voeren. De club kreeg bijval van een aantal Oostenrijkse Burschenschaften die als nog rechtser gelden dan de Duitse. Jörg Haider was ook lid van zo'n club. Danubia uit München wordt sinds een paar jaar in de gaten wordt gehouden door de Binnenlandse Veiligheidsdienst vanwege het vermoeden van politieke radicalisering.

Conservatief-liberaal, niet conservatief-nationalistisch

Nu willen 28 van de ruim honderd Burschenschaften van dat imago af. In Jena richtten ze afgelopen weekend een nieuw koepelverband op: de Allgemeine Deutsche Burschenschaft, gelieve af te korten tot ADB - in hun liefde voor afkortingen wijken de Burschen niet af van 'gewone' Duitsers. De ADB wil zich profileren als conservatief-liberaal, en niet als conservatief-nationalistisch. Dat betekent concreet dat de ADB er geen probleem mee heeft als buitenlanders lid willen worden van een van de aangesloten clubs, zei persvoorlichter Michael Schmidt, die zelf geen student meer is maar een zogenaamde 'Alter Herr', een soort voogd, bij Burschenschaft Hilaritas uit Stuttgart.

De Bursche, van welk verband dan ook, ziet eruit als weggelopen uit de negentiende eeuw. Bij officiële gelegenheden draagt hij z'n 'muts', een fluwelen hoofddeksel in de kleuren van de club, een sjerp 'de Band', precies zoals de leden van de oorspronkelijke 'Urburschenschaft', in 1815 opgericht in Jena, droegen.

Op de jaarlijkse 'Burschentag' komen leden van tot wel 120 verenigingen uit Duitsland en Oostenrijk bijeen. Foto uit juni 2009.Beeld Lene Münch

Zout in de wond

Net als vroeger zijn leden van de meest conservatieve clubs te herkennen aan een litteken op een van de wangen. Het is een aandenken aan de 'Mensur', een partij schermen. Het is een van de manieren waarop de feut, 'de vos', in zijn eerste jaar moet bewijzen dat hij het lidmaatschap waardig is. Bij de DB is het verplicht om met scherpe degens te schermen - waarbij een ouderwets metalen bril de ogen beschermt - sommige clubs strooien zelfs zout in de wond zodat een zichtbaar litteken gegarandeerd is. Bij de ADB mag ook met stompe degens worden gevochten.

In Duitsland is het minder gebruikelijk dan in Nederland om lid te worden van een studentenvereniging. Niet alle verenigingen zijn overigens Burschenschaften, al geldt wel dat de meeste tamelijk conservatief zijn. Veel clubs zijn ook belijdend katholiek.

Veel leden van Burschenschaften worden lid van de AfD of van de jeugdbeweging Junge Alternative, zei de in 'rechtse studentenbewegingen' gespecialiseerde historicus Christian Becker in de Süddeutsche Zeitung. AfD-politicus Alexander Gauland - zelf geen lid - hield dit voorjaar een toespraak op de dag waarop alle Burschenschaften samenkomen. Het is opvallend, in verband met de recente berichten over het sterk oprukkende rechts-extremisme in de Oost-Duitse deelstaten, dat slechts één van de 28 clubs die zich bij het nieuwe liberale verband hebben aangesloten uit het oosten komt.

Gezichtsmasker dat ogen en neus moet beschermen bij een duel.Beeld Lene Münch

Trouw aan Duitsland

Wat het liberale gezicht van de nieuwe koepelvereniging concreet gaat inhouden, los van de acceptatie van studenten van buitenlandse afkomst, kon voorlichter Schmidt nog niet zeggen. Veel beslissingen daarover zijn 'aan de clubs zelf'. Of behalve buitenlanders ook vrouwen worden geaccepteerd is bijvoorbeeld niet helemaal duidelijk. En de lijfspreuk blijft: eer, vrijheid en vaderland - dus de liberalisering zou vooral voor de bühne kunnen zijn.

In grote lijnen, zo zegt Schmidt, moet het terug naar het gedachtegoed van het Oerburschschaft, twee eeuwen geleden opgericht in hetzelfde café als nu de ADB, 'de Groene Den' in Jena. Volgens Schmidt waren die ook liberaler dan veel van de huidige clubs. Afkomst speelde geen rol: iedereen die de proeftijd doorstond werd gelijkwaardig behandeld, zolang je maar trouw zwoer aan Duitsland, dat in 1815 nog geen land was, maar een idee van nationalistische romantici.

Lid van een studentenvereniging uit Braunschweig wordt door andere leden aangekleed voor zijn eerste schermduel.Beeld Lene Münch
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden