Kaalslag op de Mookerheide, waar bos wordt gekapt om ruimte te maken voor andere natuur.

Reportage

Eenzame boomstronk tekent oorlog om het bos

Kaalslag op de Mookerheide, waar bos wordt gekapt om ruimte te maken voor andere natuur. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Om de klimaatdoelen te ­halen, moet er in Nederland veel bos bij. Maar om de biodiversiteit te verbeteren, moet er juist bos verdwijnen. Zie hier het dilemma voor natuurorganisaties. Het gaat gepaard met hevige emoties. ‘Het hart is uit het bos.’ 

De bossen bij het Gelderse Groesbeek lijken wel een bouwput. Langs paden en wegen liggen bergen vers gevelde boomstammen en uitgetrokken boomstronken opgestapeld. Shovels en graafmachines trekken sporen van rupsbanden door het bos waar tussen de bomen rood-witte linten zijn gespannen.

Groesbekenaar Paul Baken (62) loopt er hoofdschuddend aan voorbij en kan zijn tranen nauwelijks bedwingen als we iets verderop voor een omgeploegd veld staan waar alleen nog wat boomstronken uit de grond steken. ‘Hier kan ik slecht tegen.’

Wat hier in het bos achter Jachtslot Mookerheide gebeurt, heet natuurontwikkeling. Natuurmonumenten is bezig het parkbos met zijn oude padenstructuur te herstellen en ‘exoten’ zoals de douglasden en de Amerikaanse eik te verwijderen. Daardoor komt er meer licht voor insecten en vlinders.

Natuurontwikkeling: het zou wat, sneert Baken die zich met een groep omwonenden verzette tegen de boskap op de Mookerheide. Natuurvernietiging is volgens hem een beter woord. ‘Dit wás al natuur. Dit was bos.’

Rob Chrispijn, tegenstander van de boskap. Beeld Mac van Dinther

Nederland ontbost. Volgens onderzoekers van Wageningen Universiteit (WUR) is tussen 2013 en 2017 ruim 5.400 hectare bos verdwenen. Een afname van 0,36 procent per jaar, percentueel een sterkere teruggang dan de ontbossing van het Braziliaanse Amazonewoud (0,24 procent).

Dat is niet te wijten aan uitdijende steden, nieuwe snelwegen of extra landbouwgrond. De voornaamste oorzaak van de teruggang is de omvorming van bossen naar andersoortige natuur zoals heide en stuifzand.

Wat in Groesbeek gebeurt, voltrekt zich overal in Nederland. Op de Lemelerberg in Overijssel, in de duinen bij Schoorl. En in het Drents-Friese Wold, waar paddenstoelendeskundige Rob Chrispijn (74) laat zien hoe overal sparren zijn gekapt om open plekken te maken.

Op sommige plekken is het bos veranderd in een slagveld van omgevallen boomstammen. ‘Dit was ooit een van de mooiste sparrenbossen van Nederland’, vertelt Chrispijn terwijl hij over de dode bomen klautert. ‘Nu is er geen pest meer aan. Ze hebben het hart uit het bos gehaald.’

Gladde slang en hazelworm

Bossen worden gekapt om de biodiversiteit te herstellen. Op heide en stuifzanden kunnen zeldzame soorten als de gladde slang, de hazelworm en de sabelsprinkhaan terugkeren. Nederland heeft daar afspraken over gemaakt in het kader van Natura 2000, een Europees netwerk van beschermde natuurgebieden.

‘Heide en stuifzand staan onder druk’, zegt een woordvoerder van Staatsbosbeheer, de grootste boseigenaar van Nederland. ‘Wij hebben als Nederland de plicht om die in stand te houden.’ Voor dat doel heeft Staatsbosbeheer de afgelopen jaren 1.300 hectare bos gekapt. Daar houdt het niet mee op. In de duinen bij Schoorl gaat binnenkort 20 hectare bomen tegen de vlakte. ‘Zodat het zand weer kan stuiven.’

Dat is goed nieuws voor de tapuit en de duinhagedis. Maar het gaat lijnrecht in tegen een andere doelstelling: volgens het onlangs afgesloten concept-Klimaatakkoord moet er in Nederland juist méér bos komen. Bossen zijn belangrijk voor de opslag van CO2, het broeikasgas dat verantwoordelijk is voor de opwarming van het klimaat.

Aanplant van nieuwe boompjes in de Mookerheide. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

De komende jaren moeten in Nederland duizenden hectare nieuw bos worden aangeplant. Dan helpt het natuurlijk niet als aan de andere kant massaal oude bomen worden gekapt, zegt Gert-Jan Nabuurs, hoogleraar ­Europese bossen van de Wageningen Universiteit, en nauw betrokken bij het Klimaatakkoord. ‘Dat schiet niet op.’

Het zou al schelen als natuurorganisaties werden verplicht om voor elke boom die ze weghalen een nieuwe aan te planten, zoals het Klimaatakkoord voorstelt, zegt Nabuurs. Nu hoeven ze dat vaak niet.

Maar dan nog: bij het kappen van een volwassen boom komt alle opgeslagen CO2 in één klap vrij. Een jong boompje doet er tientallen jaren over om dat weer goed te maken. ‘Dat gaat veel langzamer.’ Bomen planten is goed, voorkomen dat een boom überhaupt wordt gekapt is beter.

‘Oneerlijke tegenstelling’

Op de achtergrond speelt nog iets mee. Meer dan in andere landen geldt natuur in Nederland als maakbaar. Het begrip natuurontwikkeling is zo’n beetje in Nederland uitgevonden, zegt Frits Mohren, hoogleraar bosecologie. ‘In het buitenland staan ze daar raar van te kijken.’ Natuurorganisaties ontlenen daaraan hun bestaansrecht.

‘Wij zijn in Nederland altijd zo doenerig’, vindt Mohren. ‘We hebben weinig geduld; we willen veel tegelijk op een kleine oppervlakte. Wat mij stoort, is dat biodiversiteit en bos tegen elkaar worden uitgespeeld. Daarvan is het bos de pineut. En we hebben al zo weinig.’

Subsidie gedreven

Vooropgesteld: ook Frank Berendse, emeritus hoogleraar ecologie en natuurbeheer, vindt een veldleeuwerik die boven de heide zweeft prachtig. ‘Het zou ontzettend jammer zijn als we die zeldzame ecosystemen in Nederland kwijtraken.’ Van de uitgestrekte heidevelden van weleer is nog maar een fractie over. ‘Dus het is niet zo gek als je zegt: waar mogelijk gaan we de heide vergroten.’

Van de andere kant, zegt Berendse: ‘Er wordt zo ontzettend veel ingegrepen. Het zou mooi zijn als we grote gebieden hebben waar we de natuur haar gang laten gaan. Als je ze de tijd geeft, worden zelfs saaie sparrenbossen een natuurlijk bos met beuken en eiken.’

Boskap achter Jachtslot Mookerheide. Beeld Mac van Dinther

Natuurbeheer wordt grotendeels gedreven door subsidies, meent Berendse. Organisaties als Staatsbosbeheer zijn flink gekort op hun toelagen. In het kader van Natura 2000 is Europees geld beschikbaar. ‘Dat drijft tot activiteit en ingrijpen.’

Groesbekenaar Baken heeft het aan den lijve ondervonden toen hij zich met actiegroep Red Ons Bos verzette tegen het kappen van bos voor heide. Het ging hard op hard, vertelt hij op Mulderskop, een gebiedje dat zeven jaar geleden in opdracht van onder andere Staatsbosbeheer en Natuurmonumenten is kaal gekapt. Tussen de heidestruikjes steken afgezaagde boomstronken als grafzerken omhoog.

Natuurorganisaties leven van projecten, zegt Baken. ‘Wij kwamen aan hun verdienmodel. Ze kunnen niet niets doen.’ In de oorspronkelijke plannen zou 300 hectare bos worden gekapt voor heide. Het is gestopt bij 80. ‘Ik denk dat ze geschrokken zijn van ons verzet’, zegt Baken. ‘Maar het is een pyrrusoverwinning. Want op een slinkse manier gaan ze gewoon door.’ Hun verzet hebben ze inmiddels opgeheven.

Lege plek in het Drent-Friese Wold. Beeld Mac van Dinther

Kale Duinen

Ook in het Drents-Friese Wold stond een actiegroep op tegen de boskap door Staatsbosbeheer. Niet dat het veel uithaalde, moppert mycoloog Chrispijn. ‘Wij pruttelden wat tegen, zij gingen gewoon door.’ Dit is het resultaat, zegt hij op de Kale Duinen, een zandverstuiving waar zeven jaar geleden flink is gekapt. Hij wijst: ‘Daar stond een heel aardig dennenbosje waar we graag fietsten.’

Een keer in de zoveel tijd worden scholieren uit Den Haag op de heidevelden losgelaten om jonge boompjes uit te trekken, zegt Chrispijn. ‘Anders groeit het zo weer dicht. Belachelijk.’

Bij Staatsbosbeheer snappen ze ook wel dat het kappen van bomen op weerstand stuit, zegt de woordvoerder. ‘Daarom gaan we al onze toekomstige plannen nog eens kritisch bekijken. Waar het kan, laten we bos staan. Tegelijkertijd gaan we als de wiedeweerga nieuw bos aanplanten. Vijfduizend hectare in de komende jaren.’

De Vereniging Natuurmonumenten gaat behoedzaam om met haar bossen, benadrukt een woordvoerder. Er wordt alleen gekapt als het echt nodig is en dat wordt royaal gecompenseerd. ‘Ons areaal bos is zelfs licht gestegen.’ Tegelijk wil hij ook een pleidooi houden voor de heide. ‘Dat is toch de Nachtwacht van de natuur in Nederland.’

Wat mooier is: bos of heide, is een zinloze discussie, vindt ecoloog Berendse. ‘Dat blijft arbitrair.’ Wat hem betreft zouden we ook geen keuze hoeven te maken als Nederland zijn natuurgebied uitbreidt. Zo’n 12 procent van Nederland is nu gereserveerd voor natuur. ‘We hebben in de Verenigde ­Naties ooit afgesproken om dat op te hogen naar 17 procent. Daar zitten we nog lang niet aan.’

Als er meer natuur bij komt, is er misschien ook ruimte voor bossen die met rust gelaten worden, hoopt Berendse. ‘Ik heb weleens gepleit voor het aanleggen van reservaten waar niemand mag komen. Ook geen boswachters. De natuur is het meeste gebaat bij rust.’

Rust is op de Mookerheide ver te zoeken. Maar geen nood, mailt boswachter Ellen Luijks. ‘Het ziet er nu even ruw uit, maar over een jaar is daar niks meer van te zien.’

Minst bebost

Nederland heeft 365 duizend hectare bos, 8 procent van het landoppervlak. Daarmee staan we in de top van de lijst van minst beboste landen in ­Europa. Alleen Ierland en IJsland hebben nog minder.

Dat is weleens anders geweest. Ooit was heel Nederland bedekt met bos. Sinds de Middeleeuwen is het grootste deel daarvan gekapt voor houtwinning en landbouw. Op de open vlakten met schrale grond liet men schapen grazen; zo ontstonden heidevelden, meer een cultuur- dan een natuurlandschap.

Eind 19de eeuw had Nederland nog maar 100 duizend hectare bos over. Staatsbosbeheer werd in 1899 juist opgericht om ‘woeste gronden’ te bebossen: dezelfde organisatie die nu weer bossen kapt om de heide terug te brengen.

In een oude versie van dit artikel werd gesteld dat Nederland in de periode 2013-2017 ruim drieduizend hectare bosoppervlak is kwijt geraakt. Dat moet zijn: 5400 hectare.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.