Eenzaamheid, onbegrip en onoprechtheid

Toen Kazuo Ishiguro in 1989 de Booker Prize ontving voor zijn roman The Remains of the Day, markeerde dat zijn status als een van Groot-Brittannië's belangrijkste en meest belovende jonge schrijvers....

Na zijn bekroning moet Ishiguro hebben besloten dat hij iets anders wilde. Zijn vierde roman, The Unconsoled, wijkt in veel opzichten af van zijn voorgangers. Om te beginnen is het ongeveer even dik als A Pale View of Hills, An Artist of the Floating World en The Remains of the Day samen. Bovendien heeft hij de realistische stijl van zijn eerdere werk laten varen. The Unconsoled is rijk aan nachtmerrie-achtige, surrealistische scènes, die zowel de personages als de lezers met verbijstering en onbegrip vervullen. Gebleven is een overdaad aan fraaie façades, waarachter zaken schuilgaan van een aanzienlijk minder fraai karakter.

Hoofdpersoon is de wereldberoemde Engelse pianist Ryder, wiens voornaam 535 pagina's lang niet wordt genoemd, die een niet nader geïdentificeerde Middeneuropese stad bezoekt om er een recital te geven. Direct al roept Ishiguro een sfeer op van misverstanden, valse beleefdheden en dreigend onheil. Ryder merkt tot zijn verbazing dat er in zijn hotel niemand is om hem te ontvangen, zelfs geen baliebeambte bij de receptie.

Wanneer het hotelpersoneel arriveert, blijkt dat hij al eerder op de dag werd verwacht. Iets te nadrukkelijk wordt hem voorgehouden dat het niet erg is dat ze op hem hebben moeten wachten. Vervolgens moet hij een lang verhaal aanhoren van de man die zijn koffers draagt, dat tot in gekmakende details over het kruiersvak gaat.

Dan maakt een dame van het gemeentelijk kunstinstituut haar opwachting, onder meer om zich te verontschuldigen voor Ryders drukke programma. De pianist heeft nooit een overzicht ontvangen, maar is te bescheiden om dat te zeggen: het zou als kritiek kunnen klinken. Wanneer hij een paar uur wil slapen na de lange vliegreis, belt de hotelmanager hem uit zijn bed. De functionaris wil Ryder zo snel mogelijk ontmoeten. Wanneer de pianist uitlegt dat hij wat wil slapen, reageert de manager geïrriteerd, om daarna met fluwelen stem mee te delen dat hij in de receptie zal blijven wachten tot Ryder is uitgeslapen. Deze besluit in arren moede op te staan en zich naar de receptie te begeven.

De in vriendelijkheid en beleefdheid verpakte wensen en eisen stapelen zich langzaam op. De manager informeert of Ryder, als hij tijd heeft, de aan hem gewijde plakboeken van zijn vrouw wil inzien. Hun zoon vraagt hem naar zijn pianospel te komen luisteren en kritiek te leveren. De kruier verlangt dat Ryder zijn dochter nieuwe levensmoed komt inspreken.

Ryder doet de ene toezegging na de andere, maar weet nog steeds niets over zijn officiële, overvolle programma. De lezer ziet een bijna Hermansiaanse plot opdoemen, waarin vanaf het begin vaststaat dat alles uiteindelijk zal mislukken.

Maar als de plot door Hermans is geleverd, zijn de decors van Kafka. De wereld waarin Ryder rondloopt, is een bizar labyrint. Het hotel zowel als concertgebouw is vergeven van de vreemde gangen en raadselachtige ruimten, die op ondoorzichtige wijze met elkaar in verbinding staan. Als Ryder bij zijn hotel wordt afgehaald voor een banket en zich een aantal kilometers per auto laat vervoeren, ontdekt hij enige tijd later dat het feestmaal in een zaal van zijn eigen hotel wordt gehouden.

Plaats en tijd zijn in The Unconsoled rekbare en manipuleerbare begrippen. Wanneer Ryder in bed ligt in zijn hotelkamer, realiseert (verbeeldt) hij zich dat het dezelfde ruimte is die ooit zijn jongensslaapkamer was. Als hij met de dochter van de kruier gaat praten, behandelt zij hem alsof ze al jaren een relatie hebben. Naarmate het gesprek vordert, komen bij Ryder steeds meer herinneringen boven die dit bevestigen.

De verwarring wordt steeds groter. Als hij een tram neemt, blijkt de conducteur een oude vriendin uit Engeland te zijn. Ze is woedend op hem, omdat hij ondanks al zijn beloften de avond tevoren niet is komen opdagen op een feestje. Tijdens het eerder genoemde banket, waar hij om onduidelijke redenen twee uur te laat verschijnt, blijkt Ryder in ochtendjas gekleed, terwijl de andere gasten keurig avondkleding dragen. Ook wordt een reeks toespraken gehouden vanwege het overlijden van de hond van de dirigent ('Hij was de grootste hond van zijn generatie'). De dirigent is een aan de drank geraakte ex-grootheid, die inmiddels uit het dal heet te zijn gekropen en de nieuwe muzikale held van de stad is.

De wereld van The Unconsoled is er een van eenzaamheid, onbegrip en onoprechtheid. Achter elke vriendelijkheid of beleefdheid gaat iets anders schuil. Typerend is het optreden van de hotelmanager, die Ryder, in zijn streven het hem zo goed mogelijk naar de zin te maken, dwingt naar een andere kamer te verhuizen, omdat die zoveel gerieflijker zou zijn. Het onvermogen onderscheid te maken tussen een beleefdheidsfrase ('Welnee, doet u geen moeite, deze kamer is prima') en een oprecht bezwaar tegen zoveel heisa, is kenmerkend voor de totale afwezigheid van communicatie.

Ishiguro's romans kenmerken zich door een ingehouden, serene verteltrant, waarbij de personages de tijd krijgen zich in een rustig tempo aan de lezers voor te stellen. Dat geldt ook hier, maar voor het eerst blijft deze werkwijze niet tot aan de laatste bladzijde onderhoudend. Dat komt deels door de raadselachtige, surrealistische elementen, die identificatie met de personages bemoeilijken. De ongrijpbaarheid van Ryder gaat ten koste van de betrokkenheid van de lezer.

Mijn voornaamste bezwaar tegen The Unconsoled is van puur kwantitatieve aard. De ruim vijfhonderd pagina's bevatten te veel voortkabbelende, eindeloos gedetailleerd weergeven monologen, hoe knap ze ook zijn opgeschreven. Ishiguro heeft het schrikbeeld van een The Remains of the Day Revisited met succes afgewend. Alleen betaalt de lezer het gelag.

Kazuo Ishiguro: The Unconsoled.

Faber & Faber, import Nilsson & Lamm, ¿ 42,85.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden