Eenzaam, soeverein en agressief

President Poetin, zegt Ivan Krastev, voert een permanente oorlog. Niet een echte, daarvoor is het leger te zwak, maar een propagandaoorlog. Want om Rusland bijeen te houden moet hij het hele volk mobiliseren.

null Beeld Antonia Hrastar
Beeld Antonia Hrastar

U vindt dat Rusland en het Westen zich beide schuldig maken aan een vorm van pedagogische oorlogsvoering en dat daardoor een oplossing voor de Oekraïnecrisis onmogelijk is.

'Als je iemand de les probeert te lezen, wil je niet alleen het gedrag van de tegenstander veranderen, maar ook zijn wereldbeeld. Een compromis is dan bijna uitgesloten. In een louter territoriaal conflict, hoe smerig zo'n conflict ook kan zijn, is het makkelijker onderhandelen.'

Ivan Krastev. Beeld -
Ivan Krastev.Beeld -

Welke les wil Poetin ons leren?

'In november was ik uitgenodigd voor een diner met de Russische president tijdens de Valdai Discussion Club.' Krastev doelt op de jaarlijkse conferentie waar het Kremlin leden van de internationale elite ontmoet. Het was een tafel van zeven man, wie er zaten wil hij niet zeggen. Hooggeplaatste politici, zegt hij. Een premier was erbij, een oud-premier.

'Toen we Poetin vroegen naar zijn intenties had hij het niet over Oekraïne, maar over hoe het Westen Rusland de afgelopen 25 jaar heeft behandeld. Hij heeft zo zijn obsessies. Sommige van zijn argumenten zijn legitiem, maar hij gaat altijd een stap verder, waardoor hij ongeloofwaardig wordt. Zo zegt hij bijvoorbeeld dat de westerse bombardementen op Libië hebben geleid tot chaos. Op zich klopt dat wel, maar dan voegt hij eraan toe dat dit ook de bedoeling was van het Westen. Het meest haat Poetin de westerse hypocrisie. Het Westen praat over morele waarden, zegt hij, maar handelt alleen naar het eigen belang.

Moet hij zeggen.

'Voor Poetin is hypocrisie iets anders dan liegen. Leugens en bedrog zijn volstrekt acceptabel, het moralisme van het Westen is in zijn optiek veel erger.

'De voornaamste reden voor de gespannen relatie met Merkel is dat hij tegen haar gelogen heeft over de Russische elite-eenheden op de Krim en over de militaire steun aan de rebellen in de Donbas. Poetin was te ver gegaan. Voor Merkel kwam het erop neer dat hij nu eerst maar eens moest bepalen wie hij is: een bedrieger van het kaliber geheim agent op middenniveau, of een staatsman.'

'Poetin heeft de aard van de Europese politiek nooit begrepen. Met name de Duitsers heeft hij verkeerd ingeschat. Hij was ervan overtuigd dat het Duitse bedrijfsleven zou opkomen voor hun zakelijke belangen in Rusland en dat Duitsland daarom een brugfunctie op zich zou nemen. Maar Merkel heeft in een vroeg stadium begrepen dat Duitsland in deze crisis alleen namens Europa kon optreden als het bereid zou zijn offers te brengen. Duitsland is het hardst geraakt door de crisis met Rusland.'

Heeft het diner nog tot andere inzichten geleid?

'We spraken over de val van de Sovjet-Unie. Het communistische systeem was volgens Poetin totaal ineffectief en stond alleen nog ten dienste van het voortbrengen van die idiote oude mannen in de top. Poetin meent dat niet het failliet van het communisme heeft geleid tot de val van de Sovjet-Unie, maar zwak leiderschap. Mensen als Gorbatsjov waren naïef en hebben zich laten misleiden door de mooipraterij van het Westen.'

undefined

Dus hij is geen man van ideologie. Gaat het hem dan om macht of zelfverrijking?

'Men onderschat weleens hoezeer vijftien jaar in het centrum van de macht Poetin hebben veranderd. Zijn macht is enorm. Uw premier is er niets bij. Poetin heeft het geloof ontdekt. Hij moet met iemand kunnen praten en de enige persoon met wie dat kan, is God. Hij heeft ook een interesse ontwikkeld voor geschiedenis. Vooral voor de Eerste Wereldoorlog.

'In het Kremlin is het onmogelijk om het over de periode na Poetin te hebben. 'Er is geen Rusland zonder Poetin', zoals Vjatsjeslav Volodin van de presidentiële staf het zei: 'Wie Poetin aanvalt, doet een aanval op Rusland.' Dus alleen Poetin mag nadenken over wat er na hem gebeurt.

'Er is niemand aan wie hij de macht kan overdragen. Alle democratische instituten heeft hij vernietigd, inclusief dat van het presidentschap. Er is alleen Poetin. Hij heeft zijn eigen politieke partij, Verenigd Rusland, om zeep geholpen. Er is geen orgaan meer, zoals in China de Communistische Partij, dat zijn opvolging zou kunnen organiseren. Hij heeft ook geen zoon. Zijn familie is totaal buiten beeld. Niemand kan hij vertrouwen, omdat hij bang is te eindigen als Gorbatsjov.

'Poetins doel is een soeverein Rusland dat weerstand biedt aan de Verenigde Staten. Zijn definitie van soevereiniteit is erg primitief. Soeverein zijn alleen die landen die bereid en in staat zijn om de VS te weerstaan. Daarom noemt hij Turkije een soeverein land, maar Duitsland niet.

'Hoe houd je Rusland soeverein? Daar heb je het Russische volk voor nodig. Daarom heeft hij de Russische bevolking in een permanente staat van mobilisatie gebracht, want alleen in een kritieke oorlogssituatie laten mensen zien waartoe ze echt in staat zijn. Net als in de Tweede Wereldoorlog.'

Is hij uit op oorlog?

'Nee. Rusland is niet sterk genoeg. Dit Rusland is niet de Sovjet-Unie. Slechts een klein deel van het Russische leger is goed getraind en bewapend. Dat zijn de eenheden die we nu in actie zien. Maar kijk ook eens naar de rest van het Russische leger, dat is totaal gedemoraliseerd, intern gewelddadig en door en door corrupt. Die mensen willen nergens voor sterven.

'Met alleen elite-eenheden kun je geen grote oorlog winnen. Poetin is een gokker, maar dat risico gaat hij niet nemen. Wat hij nodig heeft, is een propagandaoorlog, met hier en daar een klein conflict waarin niet te veel Russen omkomen, maar waardoor wel het beeld ontstaat van Rusland als een belegerd fort. Het enige probleem: dit is een afmattende strategie.

'Poetin heeft de aandacht van het grote publiek, maar voor hoe lang nog? Je ziet nu al een ongekende kapitaalvlucht. Niet alleen geld stroomt het land uit, ook de mensen vertrekken. En dan heb ik het niet over de oligarchen, maar over mensen uit de zogenoemde professionele klasse. Die zijn ontevreden met wat er in Rusland gebeurt. Dat betekent niet meteen dat het democraten zijn, ze zien gewoon geen toekomst voor zichzelf.'

null Beeld Antonia Hrastar
Beeld Antonia Hrastar

Onze economieën zijn nauw met elkaar verweven. Waarom verwoest Poetin dan de relatie met het Westen, juist wanneer die relatie hem een zekere mate van stabiliteit zou kunnen bieden?

'Poetin denkt dat Rusland aan de verliezende hand is in het proces van globalisering en dat het zal worden vernietigd. Dus behalve door wrok wordt hij ook gedreven door een diep pessimisme. Tien jaar lang heeft Rusland kunnen profiteren van hoge olieprijzen. Wat is ervan over? Niets. Het Russische economisch model is niet competitief. Poetin heeft het idee dat het Westen erop uit is om Rusland economisch en cultureel te vernietigen. Daarom heeft hij de elite, die eigenlijk helemaal niet zover van het Westen af staat, genationaliseerd. Het is een culturele paniekreactie die hij deelt met de nationalisten; een angst voor een verschuiving van culturele codes.'

Vandaar dat de blik nu op het Oosten wordt gericht?

'Het is schokkend hoe de Russisch-Chinese verhoudingen in de loop van een jaar zijn veranderd. Rusland heeft Centraal-Azië verloren aan China. De Chinezen doen het heel slim. Als buitenstaander weten ze optimaal te profiteren van het conflict tussen Rusland en het Westen. De Chinezen mogen nu zelfs meerderheidsaandelen verwerven in Russische oliebronnen. Dat is altijd een taboe geweest: je verkoopt niet aan buitenlanders. Maar nu is 'buitenlanders' gedefinieerd als: westerlingen.'

Dat klinkt ook wanhopig.

'Rusland en Europa zijn cultureel nauw verwant. Poetin voelt zich op zijn gemak bij de Chinezen omdat hij denkt dat zij in cultureel opzicht geen greep op de Russische samenleving kunnen krijgen. Poetins regime is in de kern isolationistisch, niet imperialistisch.'

Wat kan het Westen doen om het tij te keren?

'Poetin wint op de korte termijn. Oekraïne is voor hem belangrijker dan voor het Westen. Europa wil tijd winnen en is niet bereid tot militaire of financiële steun. Dat is de belangrijkste oorzaak waardoor Poetin het spel bepaalt. Hij staat ook op winst omdat de besluitvorming aan Russische zijde is gecentraliseerd in één persoon, terwijl in de Europese alliantie verschillende democratieën en publieke opinies tot een consensus moeten komen.

'Maar op de middellange termijn gaat Rusland het een stuk minder goed doen. Daarom is het zo belangrijk om Poetins agressie uit te putten.

'Poetin doet alsof hij de Donbas wil innemen, maar hij bluft. De Donbas, dat zijn drie miljoen inwoners die hij zal moeten voeden. De economie is er een puinhoop. Maar bovenal: de Donbas is geen Rusland. De Russen willen niet betalen voor de Donbas. Niet eens voor de Krim.

'Inmiddels zien ook veel Oekraïners de Donbas niet meer als een deel van Oekraïne. Ze zijn bereid om Lviv of Kiev te verdedigen, maar ze willen niet sterven voor de Donbas. Stel nu dat president Porosjenko oproept tot een referendum over Donetsk en Loehansk, en de mensen zelf laat bepalen bij wie ze willen horen. Kiezen ze voor Rusland? Het zij zo. Oekraïne wil deze oorlog niet. Het geeft het grondgebied van de rebellenrepublieken op en daarmee wordt het conflict bevroren. In dat geval zullen we heel duidelijk moeten maken dat de nieuwe grens niet mag worden betwist en dat deze, onder nieuwe veiligheidsgaranties van Europa en de NAVO, zal worden verdedigd. Met dit scenario verliest Poetin onmiddellijk het strategisch initiatief. Bovendien: een Oekraïne zonder de Donbas is voor Europa beter te overzien, ook als het gaat om financiële steun.

'Wat gaat Poetin de Russen dan vertellen? Nu zegt hij nog dat de aardige mensen in de Donbas onder artillerievuur liggen omdat zij Russisch willen spreken. Maar dat argument houdt geen stand wanneer de Donbas mag opgaan in Rusland.'

Dan creëert hij toch gewoon een nieuw conflict?

'Ja, Poetin zal proberen een nieuwe crisis te creëren. Alles om Europa te verzwakken en de eigen positie te versterken. In de Baltische staten is een militair conflict onmogelijk. Daar zal hij op weerstand stuiten. Maar op de Balkan kan hij de situatie wel degelijk destabiliseren; niet militair, maar wel financieel, politiek of via de media.

'Waar ik me het meest over verbaas is hoe de extreem-linkse en -rechtse partijen in Europa vallen voor Poetin. Je zou ze voor drie maanden naar Rusland moeten sturen...'

Hoe moeten we die liefde voor Poetin begrijpen?

'De Russen komen wel naar ons toe, maar wij gaan niet naar Rusland. Poetins antiamerikanisme valt bij veel mensen op de linkervleugel in Europa in goede aarde. Wanneer Amerika Oekraïne steunt, dan moet dat wel fout zijn. Door dit antiamerikanisme zien ze niet wie Poetin werkelijk is, waar hij voor staat en hoe zijn samenleving functioneert. In Rusland kun je door willekeurig wie en op willekeurig welk moment genaaid worden, simpelweg omdat je machteloos staat. De extreem-rechtse bewegingen in Europa delen juist Poetins afkeer voor de Europese Unie en zijn nostalgie voor de soevereine natiestaat.'

Hoe ziet u de toekomst?

'Het slechtste scenario voor Europa is wanneer Oekraïne en Rusland ongeveer gelijktijdig imploderen. Dat is niet onmogelijk, beide landen staan er slecht voor. Een ander scenario is oorlog. Oorlog is iets waartoe de elites besluiten. Een implosie is iets waarbij de elites nalaten te handelen. Oekraïne is ernstig gedestabiliseerd, maar Rusland ook. Deze instabiliteit kan catastrofale gevolgen hebben voor Europa. Daarom moet Europa er alles aan doen om Oekraïne te stabiliseren. Een rijk en welvarend land zal het niet meteen worden, maar als het een goed functionerende staat kan worden, soeverein in zijn relaties met Rusland, dan zou dat het plaatje volledig veranderen.'

INZETJE Politicoloog en oprichter denktank

De Bulgaarse politicoloog Ivan Krastev (1965) geldt als een invloedrijk denker en kremlinoloog. Hij staat aan het hoofd van het Centre for Liberal Strategies in de Bulgaarse hoofdstad Sofia. Als onderzoeker is hij verbonden aan het Institute for Human Sciences in Wenen. Ook is hij bestuurslid en mede-oprichter van European Council on Foreign Relations, een pan-Europese denktank. Krastev publiceert dit jaar een boek over Russische politiek.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden