Eens de trots uit de Sovjettijd, nu bezit van de steenkoolmaffia

Oekraïne mag een hoofdrol spelen in het steekspel over gas tussen Rusland en het Westen, de eigen infrastructuur voor delfstoffen is verroest en vervallen. In het oosten woekeren eenpersoonsmijnen, in het westen verkommert een veld vol jaknikkers.

KOELGATSJI - De tijd heeft Koelgatsji in de steek gelaten. Het dorpje ligt ongeveer vijftig kilometer van de Oekraiense industriestad Donetsk met zijn moderne centrum vol luxe winkels, maar de streek rond Koelgatsji is op de een of andere manier in het begin van de vorige eeuw blijven steken. Her en der zie je overblijfselen uit de Sovjettijd: een verlaten mijn - 'de Communist'- of een Cultuurpaleis waarvan de gevel aan het vervallen is.


Tachtig jaar geleden was het mijngebied rond Donetsk de trots van de Sovjetindustrie. Eén mijnwerker, Aleksej Stachanov, groeide zelfs uit tot een nationale held, nadat hij op een zomerdag in 1935 met zijn ploeg in zes uur tijd 102 ton steenkool naar boven had gehaald.


Nog steeds is het Don-bekken het belangrijkste mijngebied van Oekraïne, maar sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie hebben steeds meer mijnen de poorten moeten sluiten. Om het hoofd boven water te houden, zijn de bewoners op eigen houtje begonnen het zwarte goud uit de grond te halen. Overal duiken 'kopanki' op, kleine illegale mijnen die mensen soms in hun achtertuin hebben gegraven.


De nieuwe Stachanov staat bij een 'kopanka' op een heuveltje in het dorp Koelgatsji. Aleksandr is 54 jaar, maar ziet eruit alsof hij tegen de 70 is. Aan zijn zwarte gezicht is te zien dat hij net uit een mijnschacht komt gekropen, maar volgens Aleksandr ligt de privé-mijn tijdelijk stil. 'Onze baas wacht op de papieren zodat we legaal verder kunnen', zegt hij. Kennelijk klust hij nu bij in een andere 'kopanka'.


Een mijn kun je het nauwelijks noemen: een gat in de grond, dat met wat planken is afgeschermd. Als je je daar doorheen wurmt, kom je in een duistere schacht die zeventig meter naar beneden gaat, tot je de laag bereikt waar de steenkolen worden gedolven.


Verlichting is er niet in de schacht. 'We werken bij het licht van de lamp op onze helm', zegt Aleksandr. En hoe staat het met de veiligheid? 'Nikolaj Pavlovitsj, onze baas, heeft er zelf belang bij dat het veilig is, want als er iets misgaat, komt de mijn stil te liggen.'


Veel keuze hebben de dorpelingen niet. 'Er is hier domweg geen werk', zegt Aleksandr. 'We moeten toch op de een of andere manier thuis voor brood op de plank zorgen.' Hoeveel hij verdient, hang af van de hoeveelheid steenkolen die hij samen met zijn maten - ze werken in drie ploegen van drie of vier man - naar boven weet te halen. Gemiddeld krijgt hij 1.500 hryvnia per maand, net iets meer dan honderd euro.


'Het is schandalig hoe ze de mensen hier uitbuiten', zegt milieuactiviste Maja Bezroekova. Zij voert al jaren campagne tegen de illegale mijnbouw in het gebied. Daarmee heeft ze zich niet populair gemaakt bij de uitbaters van de illegale mijnen. 'Soms schieten ze de banden van mijn auto kapot. Ze hebben ook mijn ramen ingegooid. Maar na de machtswisseling in Kiev houden zich even koest, omdat ze niet weten wie er nu de baas is.'


Volgens Bezroekova zijn er alleen al in het gebied rond Koelgatsji honderden 'kopanki'. 'Het komt regelmatig voor dat er mensen onder de grond omkomen, omdat een schacht instort. Er is geen enkel toezicht op de veiligheid.'


Op sommige plaatsen gaat de steenkoolmaffia nog agressiever te werk. Net buiten Koelgatsji is een illegale open mijn, waar een graafmachine bezig is steenkool uit de grond te schrapen. 'Ze verwoesten het milieu hier. Niemand kon hen tegenhouden, omdat ze bescherming genoten van de regering-Janoekovitsj', zegt Bezroekova. Maar nu hij ten val is gekomen, hebben we misschien kans om een einde te maken aan deze illegale praktijken'.


Volgens zakenman Vjatsjeslav Redjko genoten de illegale mijnen bescherming van Oleksandr Janoekovitsj, de zoon van de afgezette president. 'Illegale steenkool is veel goedkoper, omdat ze geen sociale lasten en pensioenen hoeven te betalen. Dus daarmee valt flink geld te verdienen. Janoekovitsj zorgde ervoor dat niemand de uitbaters van de illegale mijnen een strobreed in de weg legde.'


De opbrengst van de illegale mijn wordt vaak doorverkocht aan de officiële mijnen, die daarmee de productieprijs van hun steenkool kunnen drukken. 'Het is te hopen dat er nu een einde komt aan het plunderen van onze grondstofvoorraden', zegt Redjko.


Aleksandr heeft weinig vertrouwen in de toekomst. 'Voor de revolutie van 1917 hadden we 'kopanki', maar toen kregen we de Sovjet-Unie en begon de echte mijnbouw. Maar nu zijn we weer terug bij de 'kopanki' van vóór de Oktoberrevolutie', zegt hij gelaten. 'Alles hebben ze hier kapot gemaakt: de mijnen, de boerderijen, alles ligt stil. '


Hij wacht nu maar af of zijn baas de benodigde documenten van de autoriteiten krijgt, zodat zijn 'kopanka' weer open kan. 'We zullen zien. De revolutie is voorbij en dan krijg je de volgende revolutie. Dan begint alles weer van voren af aan. Zo gaat het altijd hier.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden