Een zware onvoldoende

Onder opeenvolgende staatssecretarissen van de PvdA is het voortgezet onderwijs in het slop geraakt. Maar ook andere politieke partijen treft blaam, betoogt Leo Prick in zijn nieuwste boek....

'De mavo moet zo snel mogelijk in ere worden hersteld, duidelijk los vanhet voorbereidend beroepsonderwijs.' En, weet Leo Prick zeker, daar gaathet ook van komen. 'Je ziet het nu al: steeds meer scholengemeenschappenkiezen ervoor hun vmbo-t-opleiding weer apart van de rest van het vmbo tevestigen. Mavo's bloeien als nooit tevoren.'

Minister Van der Hoeven zei het nog vorig jaar, nota bene in het kadervan een reddingsplan voor het geplaagde vmbo: scholen mogen zich best weermavo noemen als ze dat willen. Prick: 'Ze voegde er zelfs aan toe dat dataltijd zo was geweest. Schandelijk natuurlijk! Ze was wel degelijk bezigeerdere maatregelen te repareren!'

Het opheffen van de mavo bij de vorming van het vmbo is wel de grootsteblunder van het onderwijsbeleid van de laatste decennia geweest, vindt NRCHandelsblad-columnist dr. Leo Prick. Daardoor ontstond een onverantwoordetweedeling in het voortgezet onderwijs, die tot op de dag van vandaag groteproblemen als schooluitval en gebrek aan doorstroming veroorzaakt.Weerstand tegen de plannen werd door de politiek destijds genegeerd,kritiek weggewoven.

Onderwijs op de divan heette Pricks vorige boek (2000), over de toestandvan het Nederlandse onderwijs, en sindsdien is de patiënt bepaald nietgenezen. Een beter-verklaring viel ook niet te verwachten. Voor Prick(66), voormalig leraar, toetsenmaker en directeur van het onderzoeksbureauIntervu, is er altijd wat te mekkeren. In zijn nieuwe boek Drammen dreigendraaien, dat vandaag uitkomt, richt hij zijn pijlen op de politiekebesluitvorming over het middelbaar onderwijs van de laatste twintig jaar.Vooral de sociaal-democratische staatssecretarissen moeten het ontgelden.

Want volgens Prick hebben Jacques Wallage (1989-1993), Tineke Netelenbos(1994-1998) en Karin Adelmund (1998-2002) niet nagelaten tegen de wensenvan leraren en ouders in, hun idee-fixe van een middenschool uit te voeren.Wallage wist ondanks veel verzet in en buiten de politiek uiteindelijk debasisvorming, zeg maar een driejarige brugklas voor alle schooltypen, doorde Kamer te loodsen, maar eenmaal bij wet aangenomen bleken de meestescholen zich hier weinig aan gelegen te laten liggen. Inmiddels is er nietsvan over.

Het vmbo (voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs, een samenvoegingvan het vroegere vbo en de mavo), onder Netelenbos in 1998 met algemenestemmen door de Kamer aanvaard, bestaat nog wel. Mét de scholenfusies,waar ook bijna niemand blij mee was, vormt het volgens Prick de kwalijkeerfenis van dertien jaar PvdA-onderwijsbewindslieden. Al die tijd hebbendie geprobeerd Van Kemenades oude, gestrande ideaal van de middenschool,een voortgezette opleiding voor alle niveaus met het doel gelijke kansente scheppen voor iedereen, alsnog gestalte te geven. Daartoe namen zemaatregelen die dat ideaal tot ver achter de horizon verdreven.

'Het gekke is', zegt Prick, 'we hádden hier een middenschool! En juistdie heeft de PvdA met veel moeite en politieke druk afgeschaft.' Sinds deMammoetwet functioneerde de mavo immers precies zoals een middenschool zoumoeten doen. Een Nederlandse succesformule, waarop ze in veel Europeselanden jaloers waren. 'Hier in Nederland ging 30 tot 40 procent van deleerlingen naar de mavo. Voor het deel van hen dat verder wilde en kon,waren er doorstroommogelijkheden via havo naar vwo en hoger onderwijs. Hetvmbo sloot die route af.'

Want het vmbo sluit aan op het mbo (middelbaar beroepsonderwijs), en datis het. De nieuwe tweede fase, met vier examenprofielen in dehavo-bovenbouw, heeft de aansluiting vmbo-t naar havo nog verslechterd,meent Prick

Gevolg 1: In plaats van het vbo in niveau omhoog te halen, trok hetnieuwe vmbo de oude mavo-klanten omlaag en ontstond een tweedeling.

Gevolg 2: Door de nadruk op algemene en theoretische vakken in ook delagere leerwegen van het vmbo werd het moeilijker voor de groeiende groepkinderen die liefst zo snel mogelijk met hun handen aan de slag willen.Uitval ligt op de loer.

Gevolg 3: Veel ouders doen alles om te proberen hun kinderen in eenhavo-vwo-brugklas te krijgen. Een goede Cito-score is van levensbelang, watin veel gevallen een onrechtvaardige druk op kinderen en basisscholen legt.Tel uit je winst.

Prick: 'Je moet dus de mavo zijn identiteit teruggeven. Dan zal er ookvan ouders minder druk komen op de basisscholen, omdat ze weten datkinderen met die mavo ook nog alle kanten uit kunnen. Je kunt kinderen nietop 12-jarige leeftijd determineren.'

Precies dat wilden ook de sociaal-democraten tegengaan. Maar door debevlogen houding van de PvdA-politici, die niets wilden weten van hetverzet tegen de plannen en de kritiek van de scholen, bestaat nu detweedeling waar zij zelf zo tegen waren: een onderlaag van vmbo en eenbovenlaag van havo/vwo, die onderling niets met elkaar te maken hebben.

In al die jaren was het onderwijsbeleid gericht op het oplossen vanproblemen die niet bestonden, terwijl geen beleid werd gezet op volgensPrick het enige echte probleem van het voortgezet onderwijs: de dramatischeterugloop van het aantal middelbare scholieren. Tussen 1982 en 1992 daaldehet aantal leerlingen (12-16 jaar) met 30 procent, van 604 duizend naar436 duizend, om zich daarna op dat niveau te stabiliseren.

Een logisch gevolg van de geboortegolf van net na de TweedeWereldoorlog. Maar wel een met gevolgen. Scholen zijn voor hun geldafhankelijk van de leerlingenaantallen en moesten steeds meer moeite doendie op peil te houden. Voor de hogere onderwijsvormen was dat hetgemakkelijkst, constateert Prick, ouders kiezen graag hoger. Havo en vwobleven min of meer op peil, maar wel met leerlingen voor wie dat onderwijsvaak te hoog gegrepen was. De mavo kreeg het moeilijk, maar wist leerlingenweg te kapen bij het vbo. Daar vielen dan ook de hardste klappen. Naar hetvbo ging je alleen als je echt niet anders kon. Het werd een vergaarbak vanprobleemgevallen.

In alle Kamerstukken die Prick voor zijn boek raadpleegde, is hij nooitiemand tegengekomen die op deze zo evident voorspelbare probleemfactorwees. 'Nooit! Iemand had toen moeten zeggen: we moeten een paar dingen doenvanwege de terugloop van het aantal leerlingen: we moeten de verhoudingenvan vbo, mavo, havo en vwo handhaven, anders krijg je kwaliteitsverlies.'

Hoewel ook de bewindslieden vóór Wallage (Deetman, Ginjaar-Maas) nietop maatregelen hebben aangedrongen, is Prick vooral kritisch op dePvdA-politici in Kamer en kabinet. 'Ik denk dat PvdA'ers gevaarlijker zijnvoor het onderwijs', zegt Prick. 'Dat komt doordat die partij zich hetonderwijs zo'n beetje heeft toegeëigend. De andere partijen vondenonderwijs onbelangrijk. Op sociaal-economisch terrein botsen verschillendevisies en dat leidt vaak tot een evenwichtig compromis. Maar onderwijsheeft de VVD nooit geïnteresseerd, en voor het CDA telde altijd alleenmaar dat de macht van de schoolbesturen niet werd aangetast. Dat valt diepartijen zeer aan te rekenen.'

Prick vindt dat Netelenbos de grootste blunder op haar naam heeft staan,met het doordrukken van het vmbo. 'Maar wat je Wallage moet aanrekenen, isook zeer ernstig: hij heeft voor elkaar gekregen dat het onderwijsveld zijnvertrouwen in de politiek volledig is kwijtgeraakt.' Tegen alleontwikkelingen op scholen in, waar ze juist bezig waren praktijkgerichtonderwijs te geven aan leerlingen die moeite hadden met theorie, dreef hijde algemene theoretische vakken van de basisvorming door. 'En dan hoor jePvdA-fractieleider Wöltgens zeggen dat de politiek niet moet luisterennaar die kritiek, en gewoon moet doorgaan met het grootse werk dat ze isbegonnen, omdat die mensen aan de basis toch niet kunnen inzien hoebelangrijk die hervormingen zijn.'

Prick wijdt in zijn boek ook een kort hoofdstuk aan de huidige minister,maar daarin gaat het vooral om de naweeën van eerder beleid. 'Het verwijtdat je Van der Hoeven moet maken, is dat ze niks doet. Ze had meteen hetvmbo moeten terugdraaien en de fusiegolf een halt toeroepen. Daar komt zenu voorzichtig mee, terwijl ze er al vier jaar zit!'

Volgens Prick, die zeven jaar geleden bij de oprichting van het vmbo alde huidige bloei voorspelde van de praktijkscholen voor leerlingen van hetlaagste abstractieniveau, is de toekomst aan de ouders. Die zullen eropaandringen dat er weer kleinere scholen ontstaan, dat de mavo en deconcurrentie in het onderwijs terugkeren. 'Ouders hebben altijd gelijk.'

Daarom moet je ook niet te veel van bovenaf opleggen om bijvoorbeeldgemengde scholen te bevorderen. 'De Amsterdamse regel dat je alleen binnenje eigen poscodegebied een school mag zoeken, is heel verwerpelijk. Laatouders uit Osdorp naar een Montessorischool in het chique Zuid gaan als zedat beter vinden passen. Dan krijg je een witte vlucht uit de gemengdewijken, zeggen de critici. Maar inmiddels vluchten de ambitieuze zwarteouders ook de wijk uit, op zoek naar betere scholen. De ouders van Gerarden Karel van het Reve, en van Loe de Jong, die woonden ook in eenvolksbuurt, maar kozen bewust een betere school in een andere wijk. Zo'nDe Jong schopt het tot hoogleraar en krijgt een voorbeeldfunctie in debuurt. Dát is belangrijk!'

Het verhaal van Prick in Drammen dreigen draaien over de besluitvormingrondom het voortgezet onderwijs en de dramatische gevolgen tot op de dagvan vandaag, lijkt onontkoombaar op een parlementaire enquête af testevenen. 'Dat hebben meer mensen tegen mij gezegd. Maar wat zou eenenquête meer kunnen opleveren? Ik heb geen aanwijzingen datkwaadwillendheid of verborgen persoonlijke belangen in het spel waren.'

'Je kunt wel zeggen: laten we als politieke partijen met elkaarafspreken minimumeisen te stellen aan de leden voor de Vaste Commissie voorOnderwijs. Want daar heeft het evident aan ontbroken. Als je ziet wat vooronzin wordt gedebiteerd door mensen als Mohammed Rabbae, Sharon Dijksma,Marleen Barth en veel anderen...'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden