Een zoutvat voor koningen

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: wind.

Hoe verbeeld je wat niet zichtbaar is? Je kunt regen verbeelden en sneeuw, zonnestralen en hagel, maar hoe laat je de wind zien? Dat onzichtbare natuurfenomeen?

Wind heeft altijd iets anders nodig om gezien te worden. Een wapperende jurk bijvoorbeeld, of een hoed die de lucht in vliegt. Een zwiepende tak of desnoods kippevel op de arm van een kind. De wind is zichtbaar-by-proxy; andere dingen verlenen hem zijn zichtbaarheid.

Gelukkig is er kunst. Daar kan een eigenschap gewoon een persoon worden, een figuur. Een deugd, zoals Caritas, is dan bijvoorbeeld een vrouw die kinderen de borst geeft.

Alessandro Nova heeft over de wind in de beeldende kunst het fijne The Book of the Wind geschreven met veel mooie voorbeelden, van Botticelli's Geboorte van Venus tot Pontormo's Visitatie en Anish Kapoors installatie Ascension. En zo, wist ik, is het opletten als je een blazend mannetje ziet. Blazende mannetjes, die personifiëren de wind. Eén van de vier winden of anemoi, die uit Noord, Zuid, West en Zuidoost. Welke hier is afgebeeld, weet ik niet. Op elke hoek van het zoutvat staat er één. Deze vond ik het leukst vanwege zijn kiekeboehouding, in combinatie met die Dizzy Gillespie-wangen. In Wenen moest ik wel even met de lantaarnfunctie van mijn telefoon bijschijnen om deze foto van het piepkleine detail te kunnen nemen.

Beeld Kunsthistorisches Museum Wien, Kunstkammer

Benvenuto Cellini

Zoutvat (‘Saliera’) 1540-43

goud, ebbenhout, email, ivoor

28,5 cm × 21,5 cm × 26,3 cm

Kunsthistorisches Museum, Wenen

www.detailsofart.com

Het zoutvat is een van de belangrijkste kunstwerken uit de Italiaanse Renaissance. Gek voor een zoutvat, maar dat komt door het vakmanschap dat Benvenuto Cellini in dit gouden werk stak. Een hoogtepunt dat in 2003 bovendien werd gestolen en drie jaar zoek was. Een man van middelbare leeftijd met een bedrijf in alarmsystemen die wel van kunst hield (maar geen idee had dat dit zó'n meesterwerk was), jatte het uit het Kunsthistorisches Museum. In 2006 werd hij gepakt en tot grote opluchting van velen bleek het werk niet omgesmolten, maar werd het intact teruggevonden. Ik herinner me nog een chef op de redactie die zei 'O ja, Wieteke, er is nog een zoutvat teruggevonden in Oostenrijk, dat is geen nieuws toch?' Yep. Groot nieuws. Al zag ik het werk dus vorige week pas voor het eerst.

Hoe groot nieuws het zoutvat van zichzelf al was, heeft Benvenuto Cellini opgeschreven in zijn heerlijk opschepperige autobiografie. Benvenuto, die was zó gewenst door zijn ouders, zo begint zijn levensverhaal, dat zijn vader bij het zien van de baby alleen maar 'Benvenuto! Benvenúto!' bleef roepen: welkom, welkom! En hij dus maar zo is gaan heten. Echt, geen Biggie, Kanye of Lil' Wayne die tegen Cellini op kan als het om pochen gaat. Zijn zoutvat ontwierp hij aanvankelijk voor kardinaal Ippolito d'Este van Ferrara, maar die vond het onuitvoerbaar, waarop Cellini sneerde: 'Hoogeerwaarde monseigneur en gij zeer geleerde heren, ik hoop dit werkstuk te maken voor wie het waard is'. Een paar jaar later, in Parijs, toonde hij het model aan koning François I van Frankrijk, die volgens het boek jubelde van enthousiasme: 'Dit ontwerp is honderd maal goddelijker dan ik me ooit had kunnen voorstellen!', in aanwezigheid van de tegensputterende kardinaal d'Este. Minzaam liet Benvenuto weten wat hij eerder had gezegd, dat hij het werk zou maken voor wie het waard was. Het kunstwerk verbeeldt de wereld: de goden van aarde en zee, met een schip voor zout en een tempel voor peper, personificaties van avond, nacht, ochtend en dag, en de winden. Op ivoren balletjes kan het rollen zodat, als de koning het vat op tafel doorgeeft aan zijn gasten, hij 'de hele wereld in beweging zet'.

Klik op de afbeelding om in te zoomen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden