Een ziek dier kan ons veel leren

Mensendokters en dierendokters vinden elkaar: eigenlijk delen mens en dier One Health.

ELLEN DE VISSER

Ja echt, ook de prairiewoelmuis kan heimwee hebben. Zuid-Amerikaanse jaguars krijgen borstkanker, neushoorns leukemie en bij de koala's in Australië is een epidemie van chlamydia vastgesteld. Helemaal niet vreemd, zelfs insecten en vissen hebben seksueel overdraagbare aandoeningen. Ze doen niet aan safe sex natuurlijk, die beesten.

Ook de ggz is ruim vertegenwoordigd in het dierenrijk: er zijn papegaaien die zichzelf dwangmatig kaalpikken en chimpansees met een depressie. En zeugen met anorexia. Die gaan heel veel stro eten: lekker weinig calorieën en het vult toch, net als de sla en de selderij bij de mensenvariant.

Lange tijd haalden artsen er hun schouders over op: heel sneu dat ook Japanse zeeotters een melanoom kunnen krijgen maar wat had een kankerpatiënt daaraan? De laatste jaren groeit het inzicht dat de overeenkomsten tussen menselijke en dierlijke kwalen te groot zijn om eraan voorbij te gaan. Mensendokters en dierendokters naderen elkaar en prominente wetenschappers zijn onder de naam One Health een wereldwijde samenwerking begonnen. Vrijdag organiseert de faculteit diergeneeskunde van de Universiteit Utrecht samen met het UMC Utrecht een symposium over het onderwerp.

'Voor dierenartsen is het volkomen duidelijk dat we moeten samenwerken maar bij veel medici is dat nog niet doorgedrongen', zegt de Utrechtse hoogleraar oncologische dierchirurgie Jolle Kirpensteijn. 'We begeven ons op hetzelfde terrein maar we hebben nog veel te weinig contact. Er zijn niet veel artsen die de veterinaire literatuur lezen.'

De Universiteit Utrecht faciliteerde vijf jaar geleden een oversteek door hoogleraar Wouter Dhert, hoofd van de onderzoeksafdeling orthopedie bij het UMC Utrecht ook aan te stellen bij de faculteit diergeneeskunde. Zo kon hij bij zowel mens als dier het steun- en bewegingsapparaat onderzoeken. Sindsdien lopen wetenschappers uit beide onderzoeksgroepen over en weer. Zelf begeeft Dhert zich 'in de driehoek mens-paard-gezelschapsdier', wat hem al verrassende inzichten heeft opgeleverd.

Zo lijkt de kraakbeenschade bij renpaarden sterk op de letsels die mensen oplopen op het voetbalveld. 'We leren van de dieren hoe we die schade beter kunnen genezen.' Teckels hebben vaak lagerugpijn vanwege versleten tussenwervelschijven en een studie van hun klachten levert weer informatie op voor de behandeling van mensen met een hernia. Een collega van Dhert laat vrijdag de gewrichten zien van een muis, een mens en een olifant, om aan te tonen hoe die op elkaar lijken. 'Een dierenonderzoeker kan ontdekkingen doen die voor de mens van groot belang zijn.'

Spreker op het Utrechtse symposium is de Amerikaanse cardioloog Barbara Natterson, auteur van het boek Dierenbrein & mensenlijf (The House of Books). Jarenlang behandelde ze alleen leden van haar eigen soort totdat ze door de Los Angeles Zoo werd gevraagd te komen kijken naar Spitzbuben, een aapje met een hartkwaal. De hartcellen van het dier weken onder de microscoop nauwelijks af van menselijke hartcellen met dezelfde ziekte. Ze raakte gefascineerd, begon te zoeken naar aandoeningen bij dieren waarvan ze altijd had gedacht dat ze puur menselijk waren. En kwam om in de voorbeelden.

Verslaving is bijvoorbeeld helemaal geen typisch menselijk verschijnsel. In Tasmanië jakkeren de wallaby's stoned door de papavervelden, op zoek naar spul om te scoren, en in de Rocky Mountains halen dikhoornschapen halsbrekende toeren uit voor een dagelijks shot psychoactieve korstmossen. Zelfs de hersenen van insecten en zeenaaktslakken hebben receptoren voor opiaten, schrijft ze, en misschien kunnen we door dieren meer te weten komen over de genetische kwetsbaarheid voor verslaving.

Ook de obesitasepidemie gaat aan het dierenrijk niet voorbij. Het blijkt een misverstand dat dieren in de natuur stoppen met eten als ze verzadigd zijn en dus slank blijven. Nee, als de struiken zwaar zijn van de bessen en de zaden in overvloed op de akkers liggen, vreet een dier zich soms net zo klem als de mens in een fastfoodrestaurant. Waarom? Het antwoord op die vraag kan interessant zijn om overgewicht bij de mens te verklaren. Dat darmbacteriën bijvoorbeeld een rol spelen bij het lichaamsgewicht werd eerst bij dieren ontdekt en is onlangs ook bij mensen aangetoond.

Maar als de overeenkomsten tussen mens en dier zo groot zijn, waarom mislukken dan zoveel medicijnonderzoeken? Een geneesmiddel dat bij een muis werkt, heeft meestal geen effect bij mensen. Bij proefdieren wordt vaak op kunstmatige wijze een menselijke ziekte 'toegediend', verduidelijkt Dhert, om zo behandelingen te kunnen testen. 'Dat is echt wat anders. Wij richten ons op dieren als patiënt, beesten die spontaan dezelfde ziekten krijgen als mensen. Dan zien we wél grote overeenkomsten.'

Dierenoncoloog Kirpensteijn vertelt dat veel tumoren bij honden en katten precies hetzelfde zijn als bij mensen. Bepaalde vormen van kanker - zoals tumoren in de alvleesklier - zijn zeldzaam bij mensen maar komen veel voor bij honden. 'Dat biedt veel mogelijkheden voor onderzoek.' Op het gebied van bottumoren werkt zijn onderzoeksgroep al samen met artsen van het Leidse LUMC.

Zo zouden mensen- en dierendokters zelfs samen de weg kunnen vinden naar nieuwe inzichten over het ontstaan en behandelen van tumoren. Waarom krijgt de naakte molrat nooit kanker bijvoorbeeld? Cardioloog Natterson schrijft: 'Misschien komt de volgende doorbraak wel van een oncoloog die heeft nagedacht over hommelvleermuizen, blauwe vinvissen en sint-bernardshonden.'

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden