INTERVIEW

Een zee van nationale gevoeligheid

De Filippijnen zijn in het gelijk gesteld in het conflict over de Zuid-Chinese Zee. De maritieme claims van China in het gebied worden door het Hof van Arbitrage in Den Haag niet erkend. Maar China zal zich niets aantrekken van het oordeel van het arbitragehof, zegt sinoloog Henk Schulte Nordholt.

Chinese militairen patrouilleren op een van de Spratley: in China: Nansha) eilanden. Tekst op de steen: 'Nansha is onze nationale grond, heilig en onschendbaar.' Beeld reuters

Nooit eerder in het bestaan van het Permanent Hof voor Arbitrage in Den Haag, opgericht in 1899, trok een zaak zoveel aandacht als de klacht die de Filippijnen in 2013 tegen China indienden. Vandaag is de uitspraak. Aanleiding van de zaak: de Chinese aanspraken op circa 90 procent van de Zuid-Chinese Zee.

Die aanspraken zijn al oud, maar sinds 2010 zet China er steeds meer druk op met de aanleg van kunstmatige eilanden, compleet met landingsstrips en militaire radarsystemen. De relatief kleine Filippijnen voelen zich bedreigd, net als andere Aziatische buurlanden (Vietnam, Maleisië). Zij wenden zich voor hun bescherming tot de VS, die zich ter plekke militair steeds actiever tonen.

Zo sluimert het gevaar van een botsing tussen de twee supermachten. Vandaar de grote belangstelling voor het vonnis. Ook al bezit het Hof geen middelen de uitspraak af te dwingen, de internationale gemeenschap hecht groot gewicht aan wat het internationale recht zegt over dit slepende conflict.

En China? De signalen zijn gemengd. Al sinds 2013 zeggen de leiders de bevoegdheid van het internationale Hof in deze zaak niet te erkennen. De eigen soevereiniteit is in het geding en daar gaat alleen China zelf over, luidt de redenering. Toen het Hof het vonnis voor dinsdag 12 juli 2016 aankondigde, reageerde China door vlootoefeningen aan te kondigen.

Maar tegelijkertijd doet China zijn best zoveel mogelijk landen aan zijn kant te krijgen en voert het een groot pr-offensief. Dat legt juist een grote gevoeligheid voor het vonnis bloot.

Sinoloog Henk Schulte Nordholt, auteur van het veelgeprezen boek China & de barbaren: 'De Chinese leiders zijn bang gezichtsverlies te lijden.'

Waarom vindt China de kwestie van de Zuid-Chinese Zee zo belangrijk?

'Vergelijk het met wat de Krim voor Rusland betekent, zo'n sterk gevoel hoort erbij. Dat de Zuid-Chinese Zee tot China behoort, zelfs op gelijke voet staat als Tibet en Taiwan, is als idee in de afgelopen jaren bewust aangewakkerd. Het maakt onderdeel uit van het nieuwe nationalisme, dat in mijn ogen bij de Olympische Spelen van 2008 zijn coming out beleefde. Twee jaar later werd de Zuid-Chinese Zee tot strategisch kerngebied bestempeld.

'Onder president Xi is het belang ervan verder gegroeid. Je moet daarbij ook bedenken dat de Chinese aanspraken in militaire kringen nog verder reiken. Op een site van het leger stonden enkele jaren geleden zelfs zes oorlogen, drie op land en drie op zee, die China moet voeren om zijn territoriale claims deze eeuw waar te maken.'

Wordt nationalisme aangewakkerd om de aandacht van de interne problemen af te leiden?

'De economie is de laatste vier jaar in zwaarder weer terecht gekomen. Bovendien ondervindt China de keerzijdes van de snelle groei, denk aan de afschuwelijke milieuvervuiling en de toegenomen ongelijkheid. De partijleiders moeten blijven legitimeren dat zij boven het volk staan, want anders kunnen die tegenslagen zich wel eens tegen hen keren. Dus kiezen ze voor nationalisme om de eenheid van het volk te versterken.'

De Chinese leiders wijzen als bron van het conflict naar buurlanden die eilanden aanleggen en naar de VS die met schepen het gebied doorkruisen.

'Ik zie niet hoe je met droge ogen staande kunt houden dat de buurlanden zijn begonnen. Als je ziet hoeveel China aan landaanwinning doet... wel veertig keer meer dan alle buurlanden samen! China is voortdurend bezig geweest de feiten ter plekke te veranderen.'

Werkt die strategie ook?

'China heeft daarmee buurlanden tegen zich in het harnas gejaagd. Maar de partijleiders mikken erop dat ze die schade met economische diplomatie kunnen repareren: met leningen en infrastuctuurprojecten verleiden ze landen hun protesten op te geven. Ze zien de mens primair als een homo economicus. En mogelijk krijgen ze daar gelijk in, dankzij hun economische macht.

'Landen als Laos en Cambodja staan al op hun loonlijst. Het is spannend wat nu er met (de net geïnstalleerde, autoritaire) president Duterte van de Filippijnen gebeurt. China pakt hem met zijden handschoenen aan om de impact van het vonnis te minimaliseren. Mogelijk kiest hij eieren voor zijn geld.'

Hoe gaat China op het vonnis reageren als dat slecht uitpakt?

'Dat zal van de inhoud afhangen. Als het tribunaal de 'negen strepen-kaart' verwerpt waarop China zijn claims baseert, dan zal dat hoog worden opgenomen. Het zal als een nieuwe vernedering door het Westen worden gezien, een aantasting van de soevereiniteit. China kan dan reageren door het luchtruim boven de Zuid-Chinese Zee tot het zijne te verklaren, wat de Verenigde Staten weer als een provocatie op zullen vatten. Zo'n kettingreactie zie je nu wellicht al beginnen met de vlootoefeningen bij de Paracel-eilanden.

'Maar dat soort krachtpatserij is ook om het eigen volk te laten zien niet slap te zijn. China kiest er tegelijk voor de lijnen naar de Amerikanen open te houden met een gezamenlijke vlootoefening. De leiders willen het denk ik niet tot een oorlog laten komen, dat is niet in het eigen economisch belang.'

Geen oorlog, wel een strijd om invloedssfeer, een Koude Oorlog?

'De VS en China proberen inderdaad zo veel mogelijk landen binnen hun eigen invloedssfeer te trekken. China doet dat met een lange-termijnblik en mikt op economisch inbinden. De VS doen het met militaire allianties (zie het opheffen van het wapenembargo tegen Vietnam), maar ook op economisch vlak, zoals via de vrijhandelszone TPP (de VS, Japan en Aziatische landen, maar niet China).'

Stelt het Westen zich in deze kwestie verstandig op?

'Nou, het gaat vooral om de VS, want Europa speelt geen rol. Je hoort wel eens het pleidooi voor een Europese rol als 'eerlijke bemiddelaar', maar in Chinese ogen kan Europa dat helemaal niet bij gebrek aan militaire macht.

'Wat de VS betreft, zie je dat er in Washington steeds minder wordt geloofd in het medeverantwoordelijk maken van China in de wereld. Op sommige terreinen lukt dat nog wel vanwege gedeelde belangen, zoals bij het klimaatakkoord van Parijs. Maar een echte samenwerking is niet mogelijk. Dat zit er niet in, omdat de huidige generatie leiders ervan overtuigd is dat Washington uit is op 'regime change' in Peking. Bij zoveel wantrouwen kiezen de Amerikanen voor het indammen van de Chinese invloedssfeer.

'Eerlijk gezegd zie ik daar ook geen alternatief voor. Voortmodderen is eigenlijk het beste waar we op kunnen hopen. Want het alternatief is oorlog.'

Beeld de Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.