Reconstructie

Een whodunnit met enorme anticlimax

De zeven interne detectives van de Tweede Kamer staken hun speurtocht, zo blijkt vandaag. Alle fractievoorzitters blijven ontkennen. De onderzoekscommissie moest in slechts drie maanden op basis van een gedateerde wet haar werk doen. Het ging niet, luidt nu dus de conclusie. Wat ging er aan deze anticlimax vooraf? Een reconstructie van een whodunnit waarin intriges, stommiteiten en vergelding streden om voorrang.

Beeld Raymond van der Meij

30-10-2013

Met een flauw glimlachje haalt Ronald Plasterk een papier uit zijn binnenzak. 'Er staat declassified op', zegt de bewindspersoon tegen presentator Twan Huys van Nieuwsuur. 'Dus ik mag het wel delen.'

Uit de brief ('vanavond nog gekregen van de Amerikaanse inlichtingendienst NSA') blijkt volgens Plasterk dat de Amerikanen 1,8 miljoen belgegevens hebben onderschept in Nederland. 'Het wordt eigenlijk bevestigd.'

Het is het begin van een affaire die nu, ruim twee jaar later, het politieke leven van een fractievoorzitter bedreigt. Om een uitdrukking van Plasterk te gebruiken: het optreden bij Nieuwsuur was the original sin.

Alles was nu anders geweest als Plasterk die middag had geluisterd naar het hoofd van de inlichtingendienst AIVD. Diens advies: ga niet naar Hilversum. Er valt niks te melden. We weten niet hoe het zit.

Vergeefs. Plasterk, die als minister verantwoordelijk is voor de AIVD, wilde zo graag de zorgen wegnemen bij burgers. Ongebreideld aftappen? 'Dat doen onze diensten niet.'

4-2-2014

De blunder van Plasterk ligt op straat. In een summiere Kamerbrief moet hij toegeven dat niet de NSA, maar de Nederlandse diensten zelf de 1,8 miljoen belgegevens hebben verzameld.

Waarom nu, ruim drie maanden na zijn optreden bij Nieuwsuur? Het antwoord: toeval. Of, vanuit het perspectief van Plasterk: domme pech.

Organisaties als Privacy First en de Nederlandse Vereniging van Strafadvocaten zijn onder leiding van de behendige advocaat Christiaan Alberdingk Thijm eind 2013 een rechtszaak begonnen tegen de Nederlandse Staat. Ze willen dat het verzamelen van megadata stopt.

Ronald Plasterk Beeld anp

De bodem valt onder Plasterk vandaan als de landsadvocaat in dat proces beslist dat de informatie over de verzamelde 1,8 miljoen belgegevens naar buiten mag. Plasterk wordt zo gedwongen om zijn fout te erkennen: Niet de Amerikanen, maar de Nederlandse diensten waren verantwoordelijk.

De oppositie is verbijsterd. 'Er klopt niks van wat hij heeft gezegd', meent CDA-leider Sybrand Buma. 'Plasterk heeft een strop om zijn eigen hals gelegd', oordeelt PVV-Kamerlid Martin Bosma.

6-2-2014

Op het ministerie van Sociale Zaken houden premier mark Rutte, vicepremier Lodewijk Asscher en de coalitietop crisisberaad. Plasterk is ook aanwezig. Het kabinet heeft in de maanden daarvoor al afscheid genomen van twee staatssecretarissen (Frans Weekers en Co Verdaas). De conclusie is duidelijk aan het eind van de avond: Plasterk moet blijven.

Excuses zijn onvermijdelijk, maar zo wordt die avond al door anonieme bronnen gezegd: 'Plasterk heeft de Kamer niet verkeerd voorgelicht.'

Binnen de PvdA heerst optimisme: Even doorbijten en dan is alles achter de rug.

12-2-2014

PvdA-leider Diederik Samsom kan diep in de nacht zijn woede niet verbergen. 'Ik snap er he-le-maal niks van', bijt hij oppositieleider Alexander Pechtold in de wandelgang van de grote vergaderzaal toe. 'Wat is dit nou weer?' zegt hij tegen Buma.

Voor de camera's herhaalt hij zijn ongenoegen: het is 'volstrekt onbegrijpelijk' dat acht oppositiepartijen net in het Kamerdebat een motie van wantrouwen tegen Plasterk hebben gesteund. In het fluistercircuit krijgt Samsom steun van coalitiegenoot VVD. De liberalen noemen de motie van wantrouwen 'laf'.

Het debat blijkt het begin van een loopgravenoorlog. De cruciale vraag: Was de oppositie al lang geïnformeerd in de commissie stiekem en dus hypocriet? Samsom suggereert bij Pauw & Witteman van wel. De oppositie wuift de verwijten weg. Beide kampen bijten zich vast in de prestigestrijd.

Beeld Raymond van der Meij

14-2-2014

VVD-fractieleider Halbe Zijlstra (tevens voorzitter van de CIVD) suggereert in een 'ongebruikelijk' interview met NRC Handelsblad dat de commissie stiekem 'mogelijk' wel is geïnformeerd. Een duidelijke steunbetuiging voor Samsom. Ook premier Rutte valt de PvdA'er bij. Oppositiebronnen blijven ontkennen.

18-2-2014

Vier dagen later liggen plotseling allerlei details van de vertrouwelijke vergaderingen van de CIVD op straat. 'Afluisterzaak al in december besproken in commissie stiekem', luidt de kop boven een artikel in NRC Handelsblad. In de reconstructie staan verbluffende feiten over bijeenkomsten op 12 december 2013 en 4 februari 2014.

Zo weet de krant dat minister Hennis en het hoofd van inlichtingendienst MIVD wel degelijk meldden dat Nederland zelf de gegevens verzamelden. Plasterk wilde dat ook ter verdediging opvoeren in zijn Kamerdebat, maar kreeg daarvoor geen toestemming van de CIVD.

Het is weer een nieuwe escalatie in het conflict. Alleen direct betrokkenen hebben toegang tot dergelijke informatie. Bij één fractievoorzitter staat die middag de verbijstering op het gezicht gebeiteld. 'Er is schaamteloos gelekt.'

In de uren daarna staat de deur van de CIVD wagenwijd open. Vanuit de oppositie wordt gesuggereerd dat de informatie over het aftappen van de belgegevens alleen tussen neus en lippen door werd gemeld. Plasterk zou zijn blunder hebben weggemoffeld in de commissie stiekem.

Journalisten staan massaal voor de deur als de commissie later op de dag in crisisberaad bijeen komt. Uiteindelijk komt Zijlstra met een korte verklaring naar buiten: de commissie 'acht zich niet geïnformeerd'. 'Samsom heeft zijn keutel moeten intrekken', zegt een oppositiebron triomfantelijk.

13 maart 2014.

De commissie stiekem besluit - dit keer wel in het geheim - aangifte te doen 'wegens het schenden van de geheimhoudingsplicht'. Als voorzitter krijgt Zijlstra die taak toebedeeld, al gebeurt de aangifte volgens ingewijden op aandringen van anderen, onder wie Samsom.

De escalatie van een op het oog onbeduidend conflict is compleet: de fractievoorzitters sturen de recherche op hun eigen commissie af.

10 november 2015.

'Een spook uit het verleden', verzucht een coalitiebron. De Telegraaf onthult ruim anderhalf jaar na dato dat er een onderzoek door de rijksrecherche is gestart. Bronnen op het Binnenhof bevestigen het verhaal.

Samsom reageert als eerste publiekelijk. Hij weerspreekt de suggestie de belangrijkste verdachte te zijn in deze 'onverkwikkelijke affaire'. 'Ik heb niet gelekt.'

11 november 2015.

De fractievoorzitters krijgen waar ze lang geleden op uit waren: bloed. Tenminste één collega is dankzij het rechercheonderzoek 'in beeld' als lek, blijkt uit een persbericht van het OM.

Verder mag de Kamer het zelf oplossen. 'Aangezien het hier mogelijk om een ambtsmisdrijf door een lid van de Tweede Kamer gaat, is het OM niet bevoegd om verder onderzoek te doen.'

12 november.

Een beveiliger baant ruw een weg door de kluwen van cameraploegen. Kamervoorzitter Anouchka van Miltenburg wil na haar summiere verklaring geen vragen beantwoorden. Er komt een onderzoekscommissie, zo is na een drie uur durend crisisberaad besloten. Die moet binnen drie maanden bepalen of er reden is om een fractievoorzitter te vervolgen.

De politieke kettingbotsing die lang geleden begon met een briefje uit de binnenzak van Ronald Plasterk, is nog lang niet voorbij.

18 november

De Kamer stelt zeven speurneuzen aan om het lek boven water te krijgen (of de zaak voorgoed te begraven). ChristenUnie-Kamerlid Carola Schouten wordt voorzitter. Vanaf dat moment houden alle leden twee maanden lang stijf hun kaken op elkaar. 'Over de onderzoekscommissie zeg ik niets', is het mantra van de deelnemers. Niet over de inhoud, niet over de procedure, niet over de voortgang, niets.

20 januari

Twee weken voor het verstrijken van de deadline presenteert de commissie reeds haar conclusies: grond voor vervolging ontbreekt. Ze hebben de vermoedens van het OM getoetst bij alle fractievoorzitters en bij minister Plasterk van Binnenlandse Zaken. Het leverde niets op. Alle bewijs ontbreekt. Sterker nog, het hele interne onderzoek was vanaf dag één gedoemd te mislukken. De Kamerleden werden gehinderd door de gedateerde wet op basis waarvan zij hun onderzoek deden. Conclusie: de wet is aan een update toe. En iedereen gaat vrijuit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.