Opinie

Een westerse democratie maakt in China geen kans

Op westerse bemoeienis met wat men als een binnenlandse kwestie beschouwt, wordt in Peking allergisch gereageerd.

Beeld reuters

Voor de democratische protestbeweging in Hong-Kong lijkt het doek nu reeds definitief te zijn gevallen. De plaatselijke politie - laat staan Peking - hoefde er eigenlijk niet aan te pas te komen. Middenstanders hadden zich inmiddels massaal tegen de demonstrerende studenten gekeerd: hun nering liep door de dagenlange blokkades gevaar.

Erst kommt das Fressen, und dann die freie Wahl - dat was ook de achilleshiel van de oppositie op het Tahrirplein in Cairo en Taksimplein in Istanbul. De machthebbers hoeven alleen maar toe te kijken hoe de meerderheid van de bevolking, die haar dagelijkse broodwinning in gevaar meent te zien komen, zich tegen de oppositie keert. Een dictatuur zoals de Chinese beschikt over een zeer groot uithoudingsvermogen.

Paraplu-revolutie

De paraplu-revolutie was mede bij voorbaat vrijwel ten dode opgeschreven omdat het de demonstranten bovendien aan drie zaken ontbrak: aan duidelijke leiders, aan een duidelijk programma en aan een duidelijke eigen wil tot macht. Met alleen roepen om 'meer democratie', omdat je het liefste weer overmorgen in de collegebanken terugkeert, kun je niet volstaan. Dan wordt die 'democratie' namelijk door anderen ingevuld.

Deze manco's lagen ook ten oorsprong aan de Egyptische mislukking: door een gebrek aan organisatorisch vermogen en machtswil verloren de westers georiënteerde demonstranten op het Tahrirplein het eerst bij de stembus van de Moslimbroeders van Morsi, en vervolgens op straat van de militairen van Sisi.

Zowel in Caïro toen als in Hong-Kong nu zullen ongetwijfeld een deel van degenen die tégen de demonstranten op de been kwamen, daarvoor door de autoriteiten zijn betaald. Maar dat is niet het hele verhaal. Ook bij vrije verkiezingen, zo NRC-correspondent Oscar Garschagen in zijn analyse afgelopen woensdag, zouden pro-Pekingpartijen het winnen.

Zelfbeschikkingsrecht

Net als in Rusland, waar Poetin ook steeds bij de stembus triomfeert, tellen voor veel Chinezen politieke stabiliteit en nationale samenhorigheid zwaarder dan individuele vrijheid en zelfbeschikkingsrecht. 'Wij willen jullie democratie niet', zo liet een tegendemonstrante weten.

'Democratie is een overschat concept', zo citeerde Garschagen een andere aanhanger van Peking. En een door De Volkskrant de dag daarna geïnterviewde student zei zelf: 'Mijn ouders vinden vrije verkiezingen gevaarlijk, omdat burgers er dan een chaos van zouden maken'.

Pluralisme geldt in het Westen inmiddels als een groot goed - elders echter als een groot risico. Een paar eeuwen terug gold dat voor Europa overigens ook. Het idee alleen al dat hij in Zijn Nederlanden misschien andere afwijkende godsdienstige - en dus politieke - opvattingen zou moeten tolereren stuitte de Spaanse koning Philips II zo tegen de borst, dat hij maar één reactie mogelijk achtte: Alva's harde hand.

Een pro-regeringsdemonstrant in Hongkong dreigt van een gebouw te springen als de wegversperringen niet worden weggehaald. Beeld reuters

Afgezant van Satan

Waar religie en politiek samenvielen impliceerde godsdienstvrijheid dat de door God aangewezen vorst voor andersgelovigen een afgezant van Satan moest zijn. In de zeventiende eeuw keken absolutistische monarchen met verbijstering naar de bloei van de Nederlandse Republiek: een staat waarin niet alle neuzen één kant uit stonden, en iedereen maar een beetje wat deed, moest toch in complete chaos vervallen?

Het is voor het sterk individualistische Westen misschien moeilijk voorstelbaar, maar in andere, sterker collectivistische samenlevingen wordt meer de nadruk gelegd op het belang van het geheel, waaraan de vrijheidsrechten van de afzonderlijke burgers ondergeschikt zijn.

'Harmonie': dat doel staat, met de verscheurende burgeroorlogen van het Interbellum als nationaal trauma in het geheugen gegrift, ook voor China als maatschappelijke doelstelling voorop.

Burgeroorlogtrauma

Juist op grond van dat burgeroorlogtrauma, waarbij ook de bemoeienis van Europese koloniale machten - en die van het toentertijd imperialistische Japan - een grote rol speelt, staat men in China wantrouwend tegenover westerse waarden. Die worden - net als in Afrika en de Arabische wereld - vanwege het veelvuldige westerse meten met twee maten al snel als een hypocriete denkmantel voor westerse belangen en nieuwe westerse pogingen tot verdeel-en-heerspolitiek gezien.

Op westerse bemoeienis met wat men als een binnenlandse kwestie beschouwd, wordt derhalve in Peking allergisch gereageerd. Dat plaatst het Westen, dat zich de afgelopen week - natuurlijk ook in beslag genomen door IS - opvallend stil hield, bij zulke democratische oppositiebewegingen steeds voor een groot dilemma. Westerse steun zal namelijk door Peking worden uitgelegd als westerse steun.

Deze cryptische tautologie lijkt een open deur, maar laat de impact ervan toch even tot u doordringen: westerse steun zal worden uitgelegd als westerse steun. Een van de dodelijkste verwijten van Poetin aan zijn binnenlandse tegenstanders én aan de Maidandemonstranten in Kiev is immers dat zij de steun van het Westen genieten en 'dus' een vijfde colonne vormen, die uit is op het ondermijnen van de zittende macht.

Agenten voor een tent opgezet door pro-regeringsdemonstranten in Hongkong. Beeld reuters

Sympathie

En, bij alle sympathie die men voor de demonstranten mag koesteren: dat ís natuurlijk ook het geval. De logische consequentie van de westerse hoop dat het in Moskou en Peking democratischer toegaat is dat de dictatoren het veld ruimen. Dictatoren zijn daar meestal op tegen.

Tegen die achtergrond zou openlijke westerse steun voor de Hong-Kong-demonstranten het voor de machthebbers nog moeilijker hebben gemaakt concessies te doen, omdat zij dan als zwak tegenover het Westen zouden overkomen. En van Gorbatsjovs en Jeltsins grote concessiebereidheid hebben autocraten één ding geleerd: dan is het hek van de dam.

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden