Een western op het Binnenhof

Politiek en drama gaan in Nederland bijna nooit samen. In 'Het Jaar van de Opvolging' wel. Het is het verhaal over een te eerlijke lijsttrekker....

RONALD OCKHUYSEN

SAMEN met zijn eega kijkt premier Rahusen naar de televisie. Daarop bagatelliseert Karel Wilts, fractielid van de Partij van de Vrijheid (PvdV), een hoog opgelopen debat met lijsttrekker Gijs van Dorp, die door Rahusen is aangewezen als diens opvolger. 'Liegen hoef je ze niet te leren', zegt de minister-president tegen zijn vrouw. 'Maar nu het vervolg. Zo'n Wilts maak je onschadelijk. De vraag is: doe je het in één klap, of in termijnen?' De first lady: 'Volgens mij is Van Dorp aardiger dan jij.' Rahusen kijkt haar aan, en zegt dan prompt: 'Dát is niet te hopen.'

Deze scène raakt de kern van de serie Het Jaar van de Opvolging, waarvan de VPRO zondag de eerste aflevering uitzendt. Het Jaar van de Opvolging is een politiek drama in vier bedrijven. Hoofdpersoon is politicus Gijs van Dorp, een voormalig medisch specialist. Op het oog heeft Van Dorp voor een politieke loopbaan alles mee: hij komt uit Bloemendaal, is getrouwd met een fotomodel, heeft belangrijke mannen als vrienden, is sociaal flexibel en ziet er patent uit. Eén eigenschap ontbeert hij. Liegen, al is het in het belang van de partij, brengt hem in gewetensnood.

Jan Blokker schreef het scenario in 1995. In de tussentijd haalde de werkelijkheid de fictie in. Dat de lijsttrekker van D99 (Rahusen: 'Je kent ze, het zijn nep-liberalen. Straks kiezen ze een nieuw cijfer en beginnen ze gewoon weer van voor af aan') net zoals die van D66 een vrouw is, berust op toeval. Ook is het verleidelijk de vrije val van de PvdV te zien als een verwijzing naar de smak die D66 op dit moment maakt, maar ook dat is niet reëel: toen Blokker aan de serie werkte, was die partij nog een succesvolle club met de nieuwe ministers Sorgdrager en Wijers als aansprekende boegbeelden. En de scène waarin Van Dorp als een kwieke kerel over het strand loopt te hollen? Is dat dan geen sneer naar de joggende politicus Jaap de Hoop Scheffer? 'Die scène heb ik drie jaar geleden uit mijn duim gezogen', zegt Blokker. 'Toen ik dat filmpje met De Hoop Scheffer zag, had ik iets van: dat hebben ze van mij gepikt.'

Ook al situeerde Blokker het drama in de toekomst - niemand draagt spijkerbroeken, televisiekijken in de auto is gewoon -, en ook al schiep hij een verzonnen politiek landschap, kijken naar Het Jaar van de Opvolging is raden welke bestaande politici er achter de personages schuilgaan. Het verhaal van de betrekkelijk onervaren politicus Van Dorp die door de 72-jarige, populaire premier Rahusen wordt aangewezen als zijn opvolger, is geïnspireerd op - daarover zal niemand twisten - de Werdegang van Elco Brinkman, de voormalige lijsttrekker van het CDA. Ook hij gold op een zeker moment als de aanstaande premier van Nederland om vervolgens, toen de zittende premier Lubbers hem zijn steun onthield, vast te lopen in een web van compromissen en partijpolitiek gekonkel.

Politiek en drama gaan in Nederland vrijwel nooit samen. Srebrenica! van Guus Vleugel en Ton Vorstenbosch is een recent voorbeeld, maar daarmee houdt het op. De belangstelling is er niet, zegt Blokker. 'Het is eigenlijk een journalistieke bezigheid. Ik heb bij de VPRO in de praktijk geleerd hoe moeilijk het is om een plug te vinden tussen een journalist en een televisiemaker. Dat zijn gescheiden werelden.'

Regisseur Frans Weisz en scenarioschrijver Blokker zijn televisiemakers van vóór de videoclip, en dat is aan hun nieuwste productie - eerder maakten ze samen de speelfilm Het gangstermeisje (1965) en de tv-series Bij nader inzien (1991) en Op afbetaling (1992) - af te zien. Zij nemen ruim de tijd om het zaad van het drama rond te strooien. Vitale informatie, zoals het jaar waarin het plot zich afspeelt, krijgt de kijker in forse brokken uitgeserveerd. '2009: droog en koud' staat voorop de krant in koeienletters, en alsof dat niet duidelijk genoeg is, vormt een vuurwerk enkele seconden later het jaartal 2010.

Door dergelijke breedsprakigheid maakt het eerste deel, het traditionele exposé waarin de personages en hun plek in het verhaal uiteen worden gezet, een bedaagde indruk. Wie daar doorheen bijt, dringt in aflevering twee door tot het hart van het Binnenhof, waar Gijs van Dorp het tot lijsttrekker van de PvdV schopt om daarna, op weg naar de verkiezingen, almaar geïsoleerder te raken. Met zijn afkeer van een geprivatiseerde Ziektewet en zijn open houding jegens 'een discussie over andere staatsvormen dan de monarchie' druist hij in tegen twee missies van minister-president Rahusen, en daarmee ondermijnt hij zijn macht, een fout die zich zal wreken.

Na een voorvertoning van de serie voor vrienden en bekenden zei een gast tegen Jan Blokker de boodschap begrepen te hebben; hij hoefde niet meer te gaan stemmen. 'Dat is zeker niet mijn bedoeling. Het is niet de politiek die fout is, maar Van Dorp. Hij had gewoon dokter moeten blijven. Ik wil laten zien dat er mensen zijn die voor het vak niet geschikt zijn. Een politicus moet een schurk kunnen zijn. Een betrouwbare schurk, een manipulator aan wie je de democratie met gerust hart kunt toevertrouwen.'

Voor regisseur Frans Weisz is politiek in de eerste plaats een schouwspel. Als hij naar Den Haag Vandaag kijkt, verkneukelt hij zich om de gestiek en mimiek van politici. 'Schorsingen vind ik interessanter dan menig debat. Dan zie je hoe politici met de aanwezigheid van camera's omgaan, hoe de één binnen het bereik van de lens een interessante pose aanneemt, terwijl een ander nog even aan haar jurk loopt te plukken.'

De Tweede Kamer is vooral een decor waarin een spel wordt gespeeld, stelt Blokker, maar de vergaderkamer, waarin partijleden achter microfoons om een grote tafel zitten, is dramatisch een aantrekkelijk strijdperk. Een discussie over de invulling van het lijsttrekkerschap oogt in die situatie, zoals Weisz het noemt, 'als een western waarin de goeden het tegen de slechten opnemen.'

Behalve over de opvolging van een gevierde minister-president gaat de serie van Blokker en Weisz over een constitutionele opvolgingskwestie en over de wisseling van de wacht op een krantenredactie. Soepel gaat dat allerminst. De kroonprins ('Ik ben tamelijk dom') gruwelt bij de gedachte aan een toekomst waarin 'burgemeesters komen uitleggen dat de leuning van de brug over de Koningsgracht is gegoten in de tijd van mijn overgrootvader'. En op de redactie van de Volkskrant maakt in 2010 een hoofdredacteur de dienst uit die niet 'het uitgestreken gezicht' van een politicus op de voorpagina wil zien, maar een fraaie plaat van diens vrouw.

Het meest in het oog springend is echter de invloed die Blokker toedicht aan een New Age-achtige organisatie, waarvan de leiding in handen is van Frank Oosterling, een personage dat niet alleen uiterlijk lijkt op Oibibio-baas Ronald Jan Heijn, maar ook diens zweverige jargon spreekt.

Weisz: 'Adviseurs maken de politiek nog meer tot een rollenspel dan het al is. Tijdens mijn voorbereiding werd ik getroffen door een foto waarop Frits Wester, de toenmalige campagneleider van het CDA, staat te bellen, in de hoek, met een draagbare telefoon dicht tegen zijn hoofd gedrukt. Op de voorgrond zit een vermoeide Brinkman. Hitchcock zei dat één scène genoeg is om een hele film te maken. Ik zou willen zeggen: soms is een foto genoeg om een serie te maken.'

Ronald Ockhuysen

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden