Een wervelwind in Amsterdam

Eberhard van der Laan is morgen twee jaar burgemeester. Zijn ambtenaren schrokken, in 2010: anders dan zijn voorganger Job Cohen is Van der Laan een lefgozer die van zich af bijt. Toch kan de vaak sjofel geklede meester van de kwinkslag met iedereen door één deur, van captains of industry tot gewone Amsterdammers.

Na een bezoek aan de bouwput van het metrostation Vijzelgracht, het station van de Noord-Zuidlijn dat de meeste problemen heeft veroorzaakt, klimt Eberhard van der Laan naar boven. Zijn hoofd steekt amper boven de grond als een bijdehante Amsterdammer langsfietst. Die roept: 'Heb je de problemen nou nog niet opgelost?' Van der Laan is nog geen week burgemeester. Morgen twee jaar geleden werd hij geïnstalleerd. De meester van de kwinkslag heeft zich van meet af aan als een vis in het water gevoeld.


Of hij nu staat tegenover een zaal met boze Surinamers die verhaal komen halen omdat Amsterdam de samenwerking met Suriname heeft verbroken, nadat Desi Bouterse tot president is gekozen, of een tent vol Occupy'ers die elke zin met zijn allen herhalen opdat niemand iets mist van de discussie; of hij nu verkeert tussen diplomaten, wetenschappers of captains of industry - Van der Laan (57) kan met iedereen door één deur.


Ook en misschien wel vooral met de gewone Amsterdammer staat hij op goede voet. Door zijn sjofele uitstraling (slobberpakken, het postuur van een zwoeger, haren alsof hij net onder de douche vandaan komt) en zijn snaakse opmerkingen is het ijs snel gebroken. De Surinaamse marktkoopvrouw die om een brasa vraagt, krijgt een stevige omhelzing, Van der Laan weet wat ze bedoelt.


De anekdotes over zijn invallen zijn legio. Een delegatie van de protestbeweging Occupy, onder wie een man met een reusachtige indianentooi, moet een keer een half uur wachten op Van der Laan, die in Arnhem is opgehouden. Van der Laan komt haastig aanlopen, ziet de indiaan en zegt: 'Winnetou verontschuldigt zich, hij komt van de prairie.' De indiaan plant een vlakke hand op zijn borst, maakt een buiging en zegt: 'Dank u wel, burgemeester.'


Mega-evenementen

Zijn eerste twee jaar is Van der Laan als een wervelwind door Amsterdam getrokken. De jacht op de 600 crimineelste, veelal jeugdige, boeven, de uitbreiding van het preventief fouilleren, de aanpak van vechtsportgala's, de verwijdering van drie overlastgezinnen uit de beruchte Diamantbuurt, de verbanning op Koninginnedag van mega-evenementen uit de binnenstad - het is een summiere greep uit de maatregelen waarmee hij de aanval heeft ingezet, vast van plan als hij is Amsterdam te heroveren.


Het aantreden van Van der Laan veroorzaakte een revolutie in de Stopera, het stadhuis van Amsterdam. Zijn stijl is confronterend, op het intimiderende af. Ambtenaren die niet leveren wat hij heeft gevraagd, krijgen de wind van voren. Met een beetje pech komt een ambtelijke notitie met tientallen opmerkingen in de kantlijn retour.


Zijn insteek is: wat ga jij voor mij doen? Job Cohen, zijn voorganger, was meer van: hoe kunnen we er samen uitkomen? Van der Laan heeft niemand nodig om problemen te benoemen, die ziet hij zelf wel. Liever hoort hij een oplossing en bepaalt hij of die de juiste is.


Waar Cohen iets constateert, ventileert Van der Laan ongezouten zijn mening. Dat was schrikken voor de ambtenaren, gewend als ze zijn aan de fluweelzachte omgangsvormen en de ouwe-jongens-krentenbroodsfeer op het stadhuis.


Soms hebben ambtenaren het gevoel er voor spek en bonen bij te zitten. Ze komen wel aan het woord, maar in de conclusies die Van der Laan trekt, is van hun bijdrage niet veel terug te vinden. Wikken en wegen is aan hem niet besteed, Van der Laan moet door. Een ambtenaar die niet aan één woord genoeg heeft, krijgt te horen of-ie 'nou nog niet snapt wat ik bedoel'.


Van der Laan doet, en wel onmiddellijk. Lastige klussen trekt hij naar zich toe. De aannemer van het Stedelijk Museum failliet? Van der Laan regelt dat het restant van het werk niet hoeft te worden aanbesteed, maar kan worden afgemaakt door een door de gemeente aangezochte bouwer. De nieuwe directeur van het gemeentelijke openbaarvervoerbedrijf GVB dreigt te veel te gaan verdienen? Van der Laan praat 32 duizend euro van zijn salaris af en 20 duizend euro van zijn verhuiskosten. Commissarissen, bij hetzelfde bedrijf, die zitten te slapen en misstanden laten passeren? Van der Laan geeft ze het laatste zetje.


Hoe hij in de Amsterdamse zedenzaak zijn gevoel van machteloosheid paarde aan daadkracht, dwong alom bewondering af. Hij deelde zijn ervaringen als ouder en crèchegebruiker met de getroffen ouders. Hij zei onverbloemd waar het over ging: mensen die op jacht zijn naar de jongste kinderen. En hij dwong de directeur van kinderdagverblijf Het Hofnarretje, waar de kindermisbruiker Robert M. werkte, zich terug te trekken.


Twee weken lang was hij in december 2010 met niets anders bezig dan de zedenzaak. Hij maakte zich er sterk voor dat de ouders in de eerste plaats kwamen. Elk getroffen gezin kreeg een zedenrechercheur. Omdat Amsterdam er niet genoeg had, regelde hij assistentie uit het land. Op de crèches waar Robert M. had toegeslagen, kwam verscherpt toezicht.


Onderduikers

Het gereformeerde zit er diep in bij Van der Laan, die opgroeide in een gereformeerd milieu in Rijnsburg, waar zijn vader huisarts was. Het heilig moeten, je licht niet onder de korenmaat zetten, de gelijkhebberigheid, zijn gevoel voor rechtvaardigheid - het is er allemaal op terug te voeren. Zijn ouders zaten in het verzet, thuis waren er onderduikers. Hun strijdbaarheid heeft zijn besef van goed en kwaad, van recht en gerechtigheid gevormd.


Wordt er naar zijn gevoel getornd aan rechtvaardigheid, dan schrikt de advocaat in hem wakker. Als de huldiging van landskampioen Ajax op het Museumplein in 2011 uit de hand is gelopen, en de politie zegt achteraf dat ze had geadviseerd het evenement niet daar maar in de Arena te houden, laat hij de notulen van bijeenkomsten daarover navlooien die het ongelijk van de politie aantonen. Probeer niet met een leugentje je straatje schoon te vegen, dan gaat zijn advocatenbloed koken.


Zoals bijna elke lefgozer heeft Van der Laan een klein hartje. Dit jaar, Ajax was weer kampioen, spoorde hij de supporters aan de traditie in ere te houden en hem uit te fluiten als hij de landskampioen zou toespreken. Toen het fluitconcert snerpender en langer was dan ooit tevoren, stond hij er beteuterd bij op het podium, al won de straatvechter in hem het snel. 'Ik had al een seizoenskaart van Ajax toen de meesten van jullie nog in pyjama naar Sesamstraat keken.'


De supporters hadden de oer-Ajacied echt geraakt. Zijn eerste wedstrijd was de legendarische mistwedstrijd tegen Liverpool in 1966, die hij als 11-jarige jongen met zijn vader bezocht. De 5-1 overwinning betekende de internationale doorbraak van Ajax. De Van der Laans zaten achter het goede doel en zagen ondanks de dichte mist vier van de vijf doelpunten.


Omdat ze de locatie van de huldiging - het saaie Arenapark naast het stadion - maar niks vonden, bleven de supporters hem uitfluiten. Ook hier speelde Van der Laans gevoel voor rechtvaardigheid. Wie hadden bij de vorige huldiging de boel verziekt op het Museumplein? Voor tonnen schade aangericht aan het Stedelijk Museum? Het vak voor de rolstoelgebruikers overlopen? De supporters mochten wel een toontje lager zingen.


Te grazen

Van der Laan is een klassieke sociaal-democraat. Sociale huurwoningen verkopen vindt hij niks. Tijdens het debat in de gemeenteraad, waarin de rechtse partijen de erfpacht vruchteloos ter discussie stelden, kon hij zich met moeite inhouden. Amsterdam verkoopt geen grond, maar geeft het uit in erfpacht, zodat de waardevermeerdering van de grond ten goede komt aan de hele gemeenschap. Na afloop lachte hij in zijn vuistje: rechts was mooi te grazen genomen.


Alles is op te lossen in de wereld van Van der Laan. De ambtenaar die zegt dat de kans op succes 1 procent is, zet hij aan het werk met de mededeling dat die zich geen betere uitgangspositie kan wensen. Daag Van der Laan niet uit, hij staat bij je op de stoep voor je het weet. Een ambtenaar die poolshoogte kwam nemen in een buurt die had geklaagd over de veiligheid, kreeg te horen dat de burgemeester al was geweest.


Bij conflicten die Van der Laan oplost, voelen beide partijen zich vaak winnaar. Of in het dossier rond de Spelen van 2028 de vondst van 'partnerstad Rotterdam' van hem komt, is niet duidelijk. Maar dit niet-bestaande (en inhoudsloze) olympische begrip, waardoor Rotterdam zich met opgeheven hoofd achter een Amsterdamse kandidatuur kan scharen, zou zo maar een Van der Laantje kunnen zijn. Een 'ontzettend oplossingsgericht mannetje', noemt hij zichzelf.


Nakomertje

Hij is een nakomertje in een gezin van zes; vier meisjes, twee jongens. Hij leerde er voor zichzelf opkomen, ze waren allemaal welbespraakt. Het van zich afbijten perfectioneerde hij als fractievoorzitter van de PvdA in de Amsterdamse gemeenteraad. Bij werkbezoeken aan broeierige buurten werd hem bij aankomst de huid vol gescholden: draaikont hier, zakkenvuller daar. De reactie waarmee hij zijn belagers de mond snoerde, is leerstof voor politici: 'Hoezo zakkenvuller? Wat heb jij eigenlijk gedaan vandaag?'


Van der Laan wordt niet graag voor de voeten gelopen, niet in daden en niet verbaal. Incasseren van kritiek is niet zijn sterkste kant, een fout ronduit toegeven, kost hem moeite. Over een raadslid dat tijdens een vergadering kritiek op hem dunnetjes overdoet, zegt hij net iets te luid tegen de ambtenaar die naast hem zit: 'Gaat zij er ook nog een keer overheen.'


Het nieuwe is er na twee jaar nog niet af, Van der Laan raast door. De bezem van Amsterdam, zoals hij is genoemd, heeft nog niets aan kracht ingeboet. De vraag is hoe lang hij dit volhoudt. Ook al omdat hij met zijn directe werkwijze mensen tegen de haren in strijkt. Zo lang hij succes heeft, zullen die zich niet roeren.


CV


1955


Geboren in Leiden


1983


Rechtenstudie, Vrije Universiteit, cum laude


1990 - 1998


Gemeenteraadslid PvdA, Amsterdam


1992 - 2008


Partner advocatenkantoor Kennedy Van der Laan


2008 - 2010


Minister voor Wonen, Wijken en Integratie


2010


Burgemeester van Amsterdam


Eberhard van der Laan is voor de tweede maal getrouwd en heeft vijf kinderen.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden