Opinie

'Een werkloze Spanjaard ziet zijn woede over het systeem natuurlijk graag bevestigd'

De Spaanse arbeidsmarkt is chaotisch, was de boodschap van een vorig jaar gepubliceerde wetenschappelijke publicatie. Maar het ligt anders dan op veel plekken werd uitgelegd, schrijft Charlotte Vlek van SciencePalooza.

OPINIE - Charlotte Vlek
Graffiti in Malaga, op een foto van februari. De tekst: brood en werk. Beeld Reuters
Graffiti in Malaga, op een foto van februari. De tekst: brood en werk.Beeld Reuters

De Spaanse arbeidsmarkt is chaotisch, claimde toegepast econome Elena Olmedo afgelopen najaar in een wetenschappelijke publicatie. Voor veel Spanjaarden in deze tijden een herkenbare boodschap. Verschillende Spaanse media pikten dit onderzoek dus op, maar sommigen gingen ermee aan de haal. Wetenschap had aangetoond wat de bevolking allang wist: dat er chaos heerst op de arbeidsmarkt, schreef dit blog bijvoorbeeld over het onderzoek. Niet helemaal correct: het onderzoek ging wel over chaos op de Spaanse arbeidsmarkt, maar dan chaos in de wiskundige zin.

Chaos op de arbeidsmarkt, dat klinkt als stakende werknemers, plotselinge ontslagen en onberekenbare contracten. Maar bovenal: iets wat beter georganiseerd zou moeten worden. Of de organisatie van de Spaanse arbeidsmarkt anders moet, dat is vooral een politieke kwestie. Het wiskundige onderzoek van Elena Olmedo, verbonden aan de universiteit van Sevilla, ging dan ook niet over de organisatie van de arbeidsmarkt, maar over het verloop van de werkloosheidsaantallen door de jaren heen.

Olmedo onderzocht hoe het aantal werklozen van maand tot maand veranderde. Ze bestudeerde hiervoor de aantallen zoals die geregistreerd zijn in de jaren 1964 - 2001. Het onderzoek zegt dus niets over de huidige situatie in Spanje. Dat het onderzoek gepubliceerd werd midden in de crisis kan toeval zijn, of een slimme manier om subsidie of media-aandacht te krijgen. Over de periode voor 2001 vond Olmedo in elk geval sterke aanwijzingen dat het achterliggende systeem achter de werkloosheidsaantallen, de Spaanse arbeidsmarkt dus, zich chaotisch gedroeg.

Wanorde
Zoals gezegd gaat het hier om chaos in de wiskundige zin. En hoewel chaos misschien klinkt als totale wanorde, is dat niet wat wiskundige chaos betekent. De baan van een komeet door ons zonnestelsel is bijvoorbeeld in veel gevallen ook chaotisch, zelfs als die nagenoeg in een rechte lijn beweegt. Een dynamisch systeem, zoals de interactie tussen hemellichamen en een komeet, heet namelijk chaotisch wanneer een kleine verandering enorme gevolgen heeft. Wie ongeveer weet waar een komeet zich vandaag bevindt, kan daardoor maar zeer moeilijk voorspellen waar die zich morgen zal bevinden: zelfs de kleinste meetfout kan al een heel ander antwoord opleveren.

Bijzonder aan dit wiskundige begrip van chaos is dat de toekomst van een systeem desondanks volledig vast kan liggen op basis van de aanwezige variabelen: het is dan deterministisch. Tegelijkertijd is het in elk praktisch opzicht onmogelijk om nauwkeurige voorspellingen over die toekomst te doen. Zoiets geldt bijvoorbeeld ook voor het weer. Hoewel we ontzettend veel weten van hoge drukgebieden en warme golfstromen en allerlei andere factoren die het weer bepalen, is het niet mogelijk om meer dan een paar dagen vooruit te kijken. Niet omdat onze weermannen en -vrouwen niet slim genoeg zijn, maar omdat het weer snel kan veranderen door kleine invloeden. Edward Lorenz bedacht hier ooit de prachtige naam the butterfly effect voor: als een vlinder in Brazilië met zijn vleugels slaat, kan dit leiden tot een tornado in de Verenigde Staten.

De constatering dat de arbeidsmarkt chaotisch is, velt geen oordeel over de wijze waarop die georganiseerd is. Het is puur een beschrijving van de manier waarop werkeloosheidsaantallen door de tijd variëren, en de mogelijkheid om die ook in de toekomst te voorspellen. Olmedo gebruikte allerlei wiskundige technieken om te onderzoeken wat voor mogelijke patronen er achter die werkloosheidsaantallen schuil zouden gaan. Een hele reeks patronen, zoals een lineair verband en een trits non-lineaire verbanden, kon worden uitgesloten. Tenslotte berekende Olmedo de mate van chaoticiteit, en kwam tot de conclusie dat de Spaanse arbeidsmarkt met recht een chaotisch systeem genoemd kan worden.

Woede
Een werkloze Spanjaard ziet zijn woede over het systeem natuurlijk graag bevestigd, en leest dus iets heel anders in de claim van Olmedo. Zij had in dit geval nog meer aandacht kunnen besteden aan de mogelijke verwarring die naar aanleiding van haar onderzoek zou kunnen ontstaan. Bijvoorbeeld door te benadrukken dat het ging om het wiskundige begrip chaos, en gegevens van meer dan 10 jaar geleden. En door haar vondst meer te duiden in de bestaande context. Want hoewel ze claimt de eerste te zijn die zulk empirisch onderzoek doet naar de chaoticiteit van een economisch proces, belooft ze ook dat kennis over de Spaanse arbeidsmarkt een verklaring kan zijn voor the different and unstable behaviour of Spanish unemployment in comparison with other European countries. Een vreemde belofte, want vergelijkingsmateriaal van die andere Europese landen is er niet.

Wellicht is de arbeidsmarkt in andere landen minstens zo chaotisch. En misschien is het wel een heel natuurlijk verschijnsel dat een arbeidsmarkt in wiskundige zin chaotisch is. Of dat nou goed of slecht is, het is in de eerste plaats een aanwijzing dat we te maken hebben met een complex systeem. Maar goed, wie in 2011 een onderzoeksartikel publiceert over de Spaanse arbeidsmarkt roept natuurlijk heel wat reacties op. Want chaos op de arbeidsmarkt, dat klinkt dramatisch. Dramatischer dan het hoeft te zijn.

Charlotte Vlek is verbonden aan SciencePalooza.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden