Een werkdag tussen zware misdadigers

Loodzwaar, deprimerend en bovenal levensgevaarlijk. Dat is het beeld dat veel Nederlanders hebben van werken met psychisch gestoorde misdadigers. Maar hoe ervaren medewerkers van een tbs-instelling hun baan? 'Ik ben niet meer bang hier.'

Nederland kent twaalf tbs-klinieken, waar in totaal zo'n 1600 patiënten worden behandeld. De meerderheid van deze patiënten zit zo'n 6 à 7 jaar in de instelling, een klein gedeelte verblijft op de zogenoemde Long-stay afdeling. De laatste jaren zijn nogal wat tbs-instellingen onderbezet. Opleidingscoördinator Marja Vinken: 'Veel advocaten adviseren hun cliënten tegenwoordig om niet mee te werken aan een psychologisch onderzoek.' Beter de zekerheid van een gevangenisstraf, dan tbs, is het idee. 'Ik vind dat zonde, want zo krijgen mensen met ernstige psychische problemen niet de zorg die ze nodig hebben.' Een rechter kan ook zonder psychologisch rapport tbs opleggen, maar in de praktijk gebeurt dat vaak niet. Staatssecretaris Teeven van Justitie wil het moeilijker maken voor misdadigers om tbs te omzeilen, door rechters de bevoegdheid te geven andere psychologische rapporten mee te laten wegen in het oordeel.


Leegstand in de tbs-kliniek

Op haar eerste stagedag als psychotherapeutisch medewerker in de Oostvaarderskliniek kreeg de nu 26-jarige Jessica Steijn de schrik van haar leven. 'Het was lunchtijd, en iedereen schoof aan voor de middagmaaltijd. De patiënten gebruikten allemaal bestek, een van hen vroeg mij zelfs om een broodmes. Ik dacht met bonzend hart: hier zit ik tussen de zware misdadigers, en ze hebben allemaal een mes in hun hand.' Inmiddels weet Steijn welk gevaar er werkelijk dreigt in de tbs-instelling waarin zij werkt. 'De patiënten hier zijn echt niet continu gevaarlijk. Er gaan vaak veel dingen vooraf aan risicovol gedrag, en dat soort signalen leer je te herkennen. Ik voel me nu juist erg veilig, ik ben eigenlijk nooit meer bang hier.'


Steijn werkt ruim drie jaar als sociotherapeut in de Oostvaarderskliniek. Dit Forensisch psychiatrisch centrum, zoals een tbs-kliniek officieel heet, staat aan de rand van de stripheldenbuurt, een woonwijk in Almere met straatnamen als Jan en Janspad en de Paulus de Boskabouterhof. Hier, op steenworp afstand van jonge gezinnen met buitenspelende kinderen, leven zo'n 400 mensen 'buiten de maatschappij'. Ze wonen in kleine groepen, en krijg constant begeleiding van sociotherapeuten, maar ook psychologen, psychiaters, sporttherapeuten en arbeidstherapeuten.


Het complex doet eerder denken aan een welnesscentrum dan een forensische instelling: in een luxe sportzaal rennen een paar tbs-patiënten op de lopende band, terwijl Lady Gaga door de boxen galmt. In de grote tuin van de Oostvaarderskliniek heerst een ontspannen, bijna vakantieachtige sfeer; de tbs-patiënten spelen tennis, of zitten in tweetallen op bankjes te genieten van de zon. Beslist geen straf of boetedoening in deze kliniek, maar rust en ontspanning. 'Ik moet vaak uitleggen dat de patiënten in deze kliniek hier niet voor straf zitten', zegt Marja Vinken, opleidingscoördinator bij de Oostvaarderskliniek. 'Ze hebben hun gevangenisstraf er al op zitten, en zijn hier omdat ze grote psychische problemen hebben, met als verschil met een psychiatrische instelling dat wij gefocust zijn op het delict: hoe is iemand tot dit delict gekomen, en wat zijn de vroege signalen van gewelddadig gedrag?'


Op verjaardagen houdt Vinken vaak wijselijk haar mond over haar werkgever. 'Ik vertel lang niet altijd dat ik in een tbs-kliniek werk. Veel mensen reageren daar negatief op: hoe kun je werken met moordenaars en verkrachters? Als er een tbs-patiënt ontsnapt, dan heeft dat een enorme maatschappelijke impact, de media zoomt daar ook behoorlijk op in. Maar de recidivecijfers liggen onder tbs'ers veel lager. 20 procent van de tbs'ers valt in herhaling, tegen 80 procent van de gevangenen. We doen eigenlijk heel goed werk, maar daar hoor je veel te weinig over.'


Ook Geraldine Hendriks (29) stuit in haar omgeving wel eens op onbegrip als ze vertelt dat ze in een tbs-instelling werkt. 'Meestal zeggen mensen: wat lijkt me dat zwaar. Of: hoe kun je nou werken met zulke gevaarlijke criminelen? Maar ik vind mijn werk eigenlijk helemaal niet zwaar. Het is wél ontzettend uitdagend.' Hendriks werkt als diagnostisch medewerker in forensisch psychiatrisch centrum Veldzicht in Balkbrug, even nabij Ommen. 'Ik vind het theoretische gedeelte van psychiatrie het meest interessant. Bij de afdeling diagnostiek heb je wel lange en indringende gesprekken met patiënten, maar je bent ook veel bezig met de theorie. Ik moet bijvoorbeeld regelmatig literatuuronderzoek doen om verder te komen in een diagnose.'


Patiënten die nieuw binnenkomen in FPC Veldzicht, hebben al een diagnose gekregen van het Pieter Baan Centrum. Een tbs-instelling doet daarnaast vaak eigen onderzoek. Een juiste diagnose stellen, vergt veel analyse. Hendriks: 'In een tbs-instelling heb je te maken met hele complexe problemen. Patiënten hebben vaak meerdere psychische stoornissen. Het is echt een soort puzzel om tot de juiste diagnose te komen.'


Hendriks moet soms heftige problemen aanhoren. 'Ik krijg mensen met verschillende delicten, van moord tot pedofilie. Ze hebben allemaal hun eigen verhaal. Soms gaat het al mis bij de geboorte, ze worden bijvoorbeeld verslaafd geboren. Daarna volgt een jeugd met veel verwaarlozing, of seksueel misbruik. Ik moet ook de strafdossiers bekijken, daar zitten soms gruwelijke foto's in. Ik ben blij dat ik een uur moet rijden voordat ik thuis ben, dan kan ik alles even van me af laten glijden, en is mijn hoofd weer leeg als ik thuiskom.'


Voor Samui Winterwerp (27) was de forensische psychiatrie dé manier om als basispsycholoog zinvolle werkervaring op te doen. 'Ik wilde graag de GZ-opleiding doen, maar er zijn veel te weinig opleidingsplekken.


Toen besloot ik te solliciteren op een hbo-functie als sociotherapeut in een tbs-kliniek in Utrecht. Zo kon ik alvast ervaring op doen. Winterwerp werkt inmiddels als psycholoog in de functie van assistent hoofdbehandelaar in FPC Veldzicht. 'Mijn werk is heel gevarieerd: ik heb veel contact met patiënten, schrijf verslagen voor de rechtbank, ga naar verlengingszittingen en hou me bezig met het inschatten van risico's en verlofaanvragen.'


Voor sociotherapeut Jessica Steijn is het dagelijks contact met patiënten de grootste uitdaging. 'Je moet de juiste balans vinden tussen nabij zijn en afstand houden. Als je in een tbs-instelling wilt werken, moet je bereid zijn tot zelfreflectie, want je komt jezelf voortdurend tegen in het contact met de patiënten. En ik denk dat je heel assertief moet zijn, goed je grenzen aan kunnen geven.' Soms is het zowaar gezellig op haar sober ingerichte afdeling aan de rand van Almere . 'Laatst had iemand een Guitar Hero-drumkit op onze afdeling gezet; we hebben toen met zijn allen zitten drummen en zingen, op zo'n moment is de sfeer écht goed.' Maar hoe gezellig het ook kan zijn, een ding weet Steijn zeker: 'Mensen moeten hier niet té lang zitten, dan wordt het moeilijker om mee te draaien in de maatschappij. Ik ben er op gebrand om patiënten snel te helpen, en ik merk dat ik soms te ongeduldig ben. TBS is werken in hele kleine stapjes.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.