Een wereldwijde hit dankzij eigenzinnige serieproducten

Het succes van Dutch design is voor een groot deel te danken aan de 450 jaar oude aardewerkfabriek Tichelaar uit Makkum. Slow design in optima forma.

Jeroen Junte

Niet een hip meubelmerk waar een sterontwerper als Marcel Wanders de collecties samenstelt. Ook niet een warenhuisketen met meer dan 150 filialen vol even gewone als pakkende gebruiksvoorwerpen. Zelfs niet een bekende producent van eigentijdse elektronica in het zuiden van het land. Nee, het bedrijf dat de afgelopen vijftien jaar de grootste bijdrage heeft geleverd aan het internationale succes van Dutch design is een aardewerkfabriek in Friesland: Koninklijke Tichelaar Makkum (KTM).


Al sinds 1572 worden er in een fabriekje in Makkum bakstenen (tichels) geproduceerd, waarmee KTM het oudste nog bestaande bedrijf van Nederland is. Tegenwoordig zijn scheppende geesten als ontwerper Jurgen Bey, couturier Alexander van Slobbe, architectenbureau MVRDV, beeldend kunstenaar Joep van Lieshout en typograaf Rene Knip er kind aan huis. Van bakstenen naar museumstukken - deze opmerkelijke transformatie wordt gevierd met het verschijnen van het boek Represent.


Van de huidige status als leverancier van hoogwaardig Dutch design is nog niets zichtbaar als Jan Tichelaar - de dertiende generatie alweer - in 1995 aantreedt als directeur. De voorraadloods ligt vol onverkoopbare schalen met traditioneel schilderwerk. Met dank aan Jan des Bouvrie is wit en minimaal de interieurtrend. Dus neemt Tichelaar de dramatische stap om de bestaande voorraad sieraardewerk in een keer in de ramsj te doen, om zo de broodnodige vernieuwing te kunnen financieren.


Die vernieuwing begint in 1997 met de B-set van Hella Jongerius, dan nog niet een internationale vedette maar wel een aanstormend talent. Dit servies van porselein vertoond deuken en bobbels doordat ovens van KTM zijn toegerust voor het bakken van klei. Porselein vervormt bij de minste temperatuurschommelingen. Maar juist die oneffenheden geven dit b-servies karakter en een natuurlijke schoonheid.


Een seriematig servies bestaande uit unieke borden - het bewandelen van deze smalle grens tussen autonoom design en alledaagse gebruiksvoorwerpen groeit uit tot de nieuwe bedrijfsvisie van KTM. Niet langer staat het product centraal, maar de manier waarop het wordt gemaakt: met liefde, passie en vooral ook met veel kennis van ambachtelijke technieken. Dit resulteert in een rijk product, dat de kijker dwingt stil te staan bij het hoe en vooral ook het waarom ervan. KTM raakt daarmee mondiaal een gevoelige snaar. Als reactie op een steeds immateriëlere, digitale samenleving en een zichzelf plagiërende massaproductie, wordt de waarde van archetypische vormen en ambachtelijke productiemethoden vaker onderkend. Je zou het slow design kunnen noemen.


Maar ambacht is geen nostalgisch eindstation voor KTM; het bedrijf heeft zich ontwikkeld tot een kennislaboratorium, door aanstormend designtalent vrijuit te laten experimenteren. Het resultaat is een product waarin de hand van de ontwerper even zichtbaar is als de hand van de maker. In Makkum wordt letterlijk en figuurlijk geduwd en getrokken aan de fryske giele - de vette gele klei uit de weilanden rond Makkum. Maar heilige huisjes bestaan niet langer. In 2008 wordt bij het project Uit de klei van Atelier NL zelfs gewerkt met andere klei dan de fryske giele.


Ook aan de moderne architectuur levert KTM een bijzondere bijdrage. Beginpunt daarvan is de opdracht in 1999 van Ettore Sottsass voor een gevelbedekking van zes villa's in Singapore. Inmiddels vormen de glanzende tegels of grove bakstenen in afwijkende kleuren een onmisbaar element voor de spectaculaire gevels van de iconische architectuur, die net als KTM de afgelopen vijftien een stormachtige ontwikkeling heeft doorgemaakt. Voor het Museum of Arts & Design in New York wordt een unieke iriserende tegel vervaardigd. Voor de gevel van het Groninger Museum wordt de grootste geveltegel ter wereld ontwikkeld. KTM is zonder twijfel het enige bedrijf ter wereld dat zulke omvangrijke en complexe projecten kan uitvoeren.


Maar de afgelopen vijftien roerige jaren worden nog het beste samengevat door de Piramides van Makkum. Na een opdracht van het Rijksmuseum voor de restauratie van twee aangekochte 17de-eeuwse bloempiramides besluit Tichelaar de opgedane kennis te gebruiken voor eigentijdse edities. Studio Job, Hella Jongerius, Alexander van Slobbe en Jurgen Bey ontwerpen elk een uitbundige bloemenvaas bestaande uit vijf verdiepingen. Deze pronkstukken zijn de ultieme versmelting van innovatief design en ambachtelijke tradities. Een kwaliteit waarin Koninklijke Tichelaar Makkum zijn gelijke niet kent.


Het pottenbakkersservies, ontworpen door Atelier NL in 2009.


Drie hedendaagse varianten op de 17de-eeuwse tulpvaas: Alexander van Slobbe (links) Jurgen Bey (midden) en rechts Studio Job. In de kast ook werk van Jurgen Bey.


Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden