EEN WERELD VAN VERSCHIL

Een fototentoonstelling in boekvorm is 'Blink'. Tien curatoren kozen tien fotografen - uit Azië, Australië, Afrika, Europa, Amerika. Ze worden niet met elkaar vergeleken, maar in een opsomming volgens het alfabet naast elkaar gezet....

De Engelse uitgeverij Phaidon vroeg tien curatoren over de hele wereld om ieder tien fotografen te kiezen die zich de laatste jaren op een bijzondere manier hebben onderscheiden, eruit sprongen en nieuwe terreinen aanboorden, om zo een compleet overzicht te krijgen van de jongste stand van zaken in de fotografie.

De curatoren hebben hun basis in Zuid-Azië, Latijns Amerika, Australië, Japan, het Afrikaaanse continent, de Verenigde Staten en Europa, en zo krijgen we in hun oogopslag een overzicht voorgeschoteld, dat die hele wereld inderdaad omspant en meer dan dat alleen. Hun keuze beperkt zich niet tot één genre, maar is een crossover van alle bestaande ontwikkelingen in de fotografie, van mode tot fotojournalistiek, van kunst tot digitale manipulatie. En in de presentatie van het boek worden ook nog de traditionele scheidslijnen in de wereld van de kunst doorbroken, die zich doorgaans langs cultureel of historisch bepaalde grenzen bewegen - van Oost en West, Latijns-Amerikaans en Afrikaans, tussen wat vroeger 'echte' kunst was en 'exotische'.

Het boek bekijkt de ontwikkelingen global, net als de Documenta in Kassel, waar artistiek leider Okwui Enwezor de traditionele fixatie op West-Europa en de Verenigde Staten verwierp en de hele wereld omvatte. Blink, zoals het boek heet, presenteert zich als 'een tentoonstelling in boekvorm' en volgt in zijn presentatie een nieuwe, curieuze weg, een weg waarop geen kritiek mogelijk is, de weg van de minste weerstand.

De tien curatoren worden niet gepresenteerd met hun eigen tientallen, dat zou die oude grenzen weer gemarkeerd hebben. Het werk van de tien tientallen is ook niet langs genrelijnen geordend, dat zou een competitie kunnen opwekken. Elke vorm van hiërarchie, in een keus of volgorde, diende te worden vermeden. Het lijkt onmogelijk om dat te kunnen voorkomen, maar de oplossing is even simpel als geniaal: de honderd zijn door het toeval gerangschikt in het oeroude patroon van het alfabet. Zo lopen alle werelddelen en alle genres, kleuren en vormtalen, zonder voorkeuren door elkaar heen - staat een modereportage uit Londen naast een studie van modernistische industriële monumenten in Venezuela en een enscenering van een traditioneel Engels country-weekend naast een nietsverbloemende reportage van de hoeren van Mexico City. Kan het braver?

Voor we het werk gezien hebben en er kennis van hebben genomen, is in het voorwoord al aangegeven hoe we er naar moeten kijken. Het gaat eerst nog bescheiden, 'een snapshot van de wereld van de hedendaagse fotografie', maar komt daarna snel op toeren, 'a global overview of the most exciting developments in photography today'. Die honderd zijn niet zomaar aankomende talenten, maar de 'stars of tomorrow'. Het gaat niet om onze tijd alleen en een visie erop, die we hier aan ons voorbij zien trekken, er is niet zomaar een jaar aangeboord, in deze keuze werd een 'Gouden Eeuw in de fotografie' ontdekt.

Het is duidelijk dat de samenstellers dik tevreden zijn met hun, en elkaars, keuze. Aan de selectie van die tien curatoren is weer de visie van tien auteurs toegevoegd, die hun licht over de ontwikkeling laten schijnen. Er is geen ontkomen aan dat we hier met een standaardwerk van doen hebben: het antwoord van onze tijd op de eeuwoverzichten die tijdens de millenniumviering verschenen. De enige relativering in het boek is de titel (Blink - knipoog).

De tentoonstelling in boekvorm begint bij de A van Abir Abdullah uit Dhaka, Bangladesh en eindigt bij de Y van Takashi Yasumura uit Tokio, Japan - zij hebben het geluk dat je bij hen begint als je van voor of achteren in Blink begint te bladeren. Tussen hen in vliegen we kriskras de wereld over, volgens geen ander patroon dan vrolijk hoppend langs het alfabet. Al heel gauw is de lol eraf - zo'n indeling is te simpel om de spanning erin te houden. Maar als je kiest voor een patroon dat niet geografisch en niet hiërarchisch is, dat de traditionele indelingen juist afwijst, is er ook weer geen ander.

Het dwingt je - en dat is het bijzondere en leuke van het boek - om er je eigen tentoonstelling uit samen te stellen. Het alfabet maakt je participant. En zo ga je al snel, in die honderd van Phaidon, verbanden en verwantschappen zoeken, stemmingen, genres en tendensen, en sample je uit het bestaande materiaal je eigen tentoonstelling. Je kunt er wel tien van maken: regionaal gerangschikt, op genre, op leeftijd, op een man-vrouw-visie, op zwart-wit en kleur, op engagement en betrokkenheid, op directheid en op poëtische omzwervingen.

En zo beginnen we eerst, zo zal het overal, global, ook wel gebeuren, zo zitten we nu eenmaal in elkaar, te zoeken wie erin is opgenomen van bij ons uit de buurt. Dat zijn Rineke Dijkstra, Gerald van der Kaap, het duo Inez van Lamsweerde & Vinoodh Matadin, Bertien van Manen, Hellen van Meene en Michel Szulc-Krzyzanowski, bij de auteurs vinden we dan nog criticus en tentoonstellingsmaker Frits Gierstberg en Hripsimé Visser, conservator fotografie van het Stedelijk Museum. Een heel behoorlijke, maar ook voorspelbare keuze - zou het in de rest van de wereld, die we een stuk minder goed kennen, net zo zijn toegegaan?

Zo zijn er wel wat meer algemene opmerkingen te maken. De keuze is in alles correct, in de verdeling over verschillende werelden en culturen, leeftijdsdiscriminatie is vermeden, de leeftijd van de deelnemers schommelt tussen ergens in de twintig en ergens in de zestig. De verhouding man-vrouw is in keurig evenwicht.

Er zijn, als je de kaarten schudt en opnieuw uitlegt, verbanden te zien en directe invloeden. Er is uit op te maken dat er een modeschool is in New York en Londen, dat in Spanje nogal cartoonesk wordt gefotografeerd en niet alleen in Duitsland de school van het echtpaar Bernd en Hilla Becher grote navolging vindt. De kaarten vertellen ook dat er overal, waar ook ter wereld, onafhankelijke geesten zijn, die nergens bijhoren en het leven in beeld brengen op een manier die je nooit eerder hebt gezien, en dat het engagement wijd verbreid is, van Bangladesh tot Brooklyn, van Jamaica tot Peking.

De wereld mag geen grenzen meer hebben, je kunt ook zeggen dat de fotografie geen grenzen kent. Er zijn in Blink vele voorbeelden van te vinden. De Kroatische Sanja Ivekovic maakt advertenties voor glossies, met populaire modemodellen in de rol van jonge vrouwen uit het verzet in de Tweede Wereldoorlog, die door de Duitse bezetters werden geëxecuteerd. Vroeger, in het oude Joegoslavië, waren die heldinnen bekend, de jonge Kroaten van nu zijn ze vergeten. In de beelden van de mooie jonge modellen, die ze allemaal uit bladen en van de tv kennen, krijgen ze nu de geschiedenis als een klap in hun gezicht alsnog toegediend.

Het Amerikaanse duo Jenny Gage & Tom Betterton maakt beelden van jonge vrouwen op de grens van volwassenheid. Het is een genre apart geworden in de fotografie, zie Rineke Dijkstra en Hellen van Meene, maar in de enscenering van het duo speelt iets heel anders dan dat grensvlak verkennen van 'geen meisje meer, maar ook nog geen vrouw'. Er gaat een Hitchcockachtige dreiging en verleiding van hun foto's uit, erotiek en een uitgesproken, uitdagende seksualiteit.

De Chinese fotograaf Wu Jialin legt in een klassieke humanistische documentaire stijl, die nog van voor de oorlog stamt maar nooit verslijt, de veranderingen in China vast en laat zien hoe een eeuwenoud leven onder de vooruitgang verdwijnt. De Italiaanse Luisa Lambri heeft zich gespecialiseerd in architectuur, met een heel bijzonder fascinatie voor het detail en voor het licht dat ruimte schept. De Argentijnse Paula Luttringer maakte 's nachts, in zwart-wit, een huiveringwekkende reportage van de basis van de Argentijnse economie, het slachthuis. In het werk van Taiji Matsue, een fotograaf uit Japan, is al het leven uit het landschap verdwenen. Zijn foto's zijn bleek, kaal, doods en onheilspellend, lijken eerder prints van satellietfoto's, op veilige afstand genomen, dan op landschapsbeelden.

De Oostenrijker Manfred Willmann doet verslag van een jarenlange observatie van de grensstreek van zijn land met Slovenië. Het is arm land, waar de bevolking wegtrekt naar de grote steden en dat langzaam en onstuitbaar ten onder gaat. De Peruaanse Milagros de la Torre reconstrueert met beelden van halfvergane kleren, die in de aarde nog de vorm van een lichaam aangeven, het lot van de 'vermisten' in Latijns-Amerika. Je ziet niet meer dan wat vodden en een oude broek, en een schemerig schaduwlicht dat erop valt, maar het werkt als een doodskreet.

Wat je eigen patiencespel je vertelt, in deze reeks tamelijk willekeurig uitgezochte voorbeelden, is dat de diversiteit van alle genres in de moderne fotografie wereldwijd verspreid is. Het maakt niet meer uit, laten de kaarten zien, waar iemand vandaan komt en ook niet wat zijn onderwerp is. Ze kunnen zich, die honderd die hier gepresenteerd worden, met iedereen meten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden