Reportage Telefoonverslaving

Een week zomerkamp zonder smartphone: ‘Ik voel me bevrijd, echt, geen grap’

Op het telefoonvrije zomerkamp Maximaal kicken tieners af van hun mobieltjes-verslaving. Jongeren reageren enthousiast. Maar het effect zal niet lang duren. ‘Hier ben je met elkaar, thuis ben je alleen met je telefoon.’

Geen Instagram, Snapchat, Netflix of Fortnite; tijdens het zomerkamp in Hall wordt er gewoon geschaakt. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Alleen Señorita verraadt dat het 2019 is. Zou de mierzoete zomerhit van Shawn Mendes en Camila Cabello niet door de speakers schallen, dan had het zomaar tien jaar geleden kunnen zijn. Of, met wat goede wil: twintig jaar geleden.

Het is donderdagmiddag en op ­zomerkamp Maximaal, bedoeld voor jongeren tussen de 15 en 17 jaar, hebben de deelnemers net hun boterhammen met pindakaas en hagelslag achter de kiezen. De zon brandt op de halve cirkel tenten die de open plek in het bos omlijst. Een plukje jongeren speelt voetbal op het geel uitgeslagen gras in het midden. Verderop liggen wat groepjes tieners loom in de schaduw.

Dit tijdloze zomerkamptafereel is het gevolg van een regel die geldt op alle door Jump (onderdeel van natuurclub Nivon) georganiseerde zomerkampen: geen mobiele telefoons. De deelnemers krijgen bij aankomst op het kampterrein in de bossen rondom het Gelderse dorp Hall de keuze: ze geven hun telefoon mee aan hun ouders of ze leveren het apparaat in bij de kampleiding. Daarna begint een zeven dagen durende tijdsreis naar een tijdperk zonder Instagram, Snapchat of Netflix.

De gedachte is dat de jongeren op deze manier in een ‘kampbubbel’ ­komen en ‘met elkaar chillen’ in plaats van met hun telefoon, legt begeleider Esmée Sollart uit. Het gevolg is ook dat ze in een situatie belanden die ze in hun verdere leven nooit meemaken. De meeste middelbare scholen eisen weliswaar dat telefoons tijdens de les uit het zicht blijven, maar in de kantine en op het schoolplein is het apparaat alomtegenwoordig. Thuis geldt vaak dat de telefoon alleen niet mee aan ­tafel mag.

Tevergeefs voelen in je zak

‘De eerste dag is het afkicken’, zegt Yumas. Net als veel andere deelnemers is de 14-jarige Amsterdammer – bruine krullen, trainingspak, slippers met sokken – opgegroeid met de kinder- en jongerenkampen van Nivon. Dit is de ­zevende keer dat hij hier op kamp is, maar aan het telefoonloze bestaan moet hij elk jaar opnieuw wennen. ‘De eerste uren wil je ’m steeds pakken, even op Insta kijken. Dan voel je in je zak: o ja, ik heb geen telefoon bij me.’

Instemmend geknik van het groepje kampgenoten dat om hem heen zit. ‘Het is ook weleens frustrerend als je echt iets wil laten zien op je telefoon en het kan gewoon niet’, zegt de 16-jarige Esrah die samen met Aisa (15) in een hangmat bungelt. ‘Maar als het kamp is afgelopen laten we alles alsnog zien.’

En verder? Eerlijk gezegd vinden de tieners het ‘best fijn’ zonder telefoon. ‘Héél fijn zelfs’, zegt Lot, die naast ­Yumas op een houten picknickbankje zit, hartstochtelijk.‘Ik vind het een bevrijding. Echt, ik maak geen grapje. Als iedereen op z’n telefoon zit, heb je direct een andere sfeer.’

De 15-jarige uit Den Bosch – lang bruin haar, polsen vol kleurige armbandjes – is naar eigen zeggen verslaafd aan haar telefoon. ‘Ik kan verdwalen in Instagram. Dan is het een uur later en denk je: wat heb ik in godsnaam zitten doen?’ Ze kijkt haar kampvrienden aan. ‘Ik denk dat iedereen dat hier heeft, toch?’ Ja, zeggen de andere drie: verslaafd zijn ze sowieso.

Ruim drie uur per dag

Verslaafd of niet, de gemiddelde 16- of 17-jarige tuurt naar eigen zeggen dagelijks drie uur en drie kwartier per dag naar een beeldscherm – los van het maken van huiswerk of opdrachten op een laptop of tablet op school, blijkt uit onderzoek van I&O Research in opdracht van de Volkskrant.

De jongeren hier – veelal rond diezelfde leeftijd – schatten in eerste instantie dat ze per dag zo’n twee uur op hun telefoon zitten. Esrah: ‘Of wacht, telt Netflix ook mee?’ De 16-jarige uit Amsterdam – lang bruin haar, spijkerbroek, wit T-Shirt – maakt haar huiswerk altijd terwijl ze op haar telefoon Netflix-series afspeelt (‘Dat lukt mij wel’). Die uren meegeteld komt ze op vijf uur per dag uit. Peinzende blik: ‘Best veel, eigenlijk.’

Aan het begin van het zomerkamp gaan de mobieltjes een bak in. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Veel langere schermsessies zijn deze jongeren ook niet vreemd. ­Yumas vertelt dat hij onlangs tijdens zijn vakantie een compleet seizoen van de Amerikaanse dramaserie Prison Break in één ruk heeft uitgekeken. ‘We waren met de trein naar Italië en op de terugweg hadden we vertraging. Toen heb ik de hele reis straight Netflix gekeken. Ik heb 22 afleveringen van drie kwartier gezien.’ Lot, die naar eigen zeggen ook weleens een dag lang op Netflix te vinden is: ‘Daar word je gaar van, joh.’

Dit groepje jongeren behoort niet tot de ergsten, zeggen ze zelf. Alle vier zitten ze op school tijdens de pauzes niet veel op hun telefoon, maar praten ze liever met vrienden. Yumas: ‘Ik kijk even op Insta en check m’n rooster, maar ik ga niet zitten gamen.’

Denken ze net als veel leeftijdsgenoten dat hun schermgebruik leidt tot rugpijn, oogklachten, of kramp in de vingers? Aisa: ‘Daar merk ik zelf niets van’, ze wrijft over haar onderrug. ‘Hier op kamp krijg ik pas rugpijn.’

Yumas: ‘Ik merk het wel bij het slapen. ’s Avonds in bed ga ik vaak nog even op YouTube of op Insta. Als ik m’n telefoon dan uitzet om te gaan slapen, ben ik nog klaarwakker.’ Lot: ‘Dan lig je nog aan de dingen te denken die je net hebt gezien.’

Ze merken het ook aan hun concentratievermogen. Aisa: ‘Als je aan het leren bent en je krijgt een melding dan denk je toch vaak: even kijken wie het is.’ Lot: ‘En dan verdrink je erin.’ Esrah: ‘Soms als ik in bed zit te leren ben ik er opeens helemaal klaar mee en dan gooi ik m’n telefoon aan de andere kant van het bed. Nu moet ik leren.’

Van links naar rechts: Yumas, Aisa, Esrah en Lot. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Telefoonvrije trend

Het zijn typische gevolgen van veelvuldig schermgebruik, zegt de in slaap gespecialiseerde neurowetenschapper Ysbrand van der Werf. ‘Doordat je constant nieuwe prikkels binnenkrijgt, en alert moet zijn dat er straks misschien nog meer binnenkomen, is het brein extra waakzaam. Dat is slecht voor de concentratie.’

Diezelfde berichtenstroom kan er ’s avonds toe leiden dat de hersenactiviteit omhoog gaat. ‘Normaal ben je de laatste twee uur voor je gaat slapen aan het afbouwen, maar als je tot heel laat doorgaat met allemaal sociale interacties op je telefoon, jaagt dat je hersenactiviteit omhoog en blijft de slaperigheid uit.’

Het telefoonvrije zomerkamp past onbedoeld in een trend, zegt Peter Nikken, bijzonder hoogleraar mediaopvoeding aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. ‘Je ziet steeds vaker discussie ontstaan over het begrenzen van schermgebruik. Sommige middelbare scholen willen smartphones helemaal verbieden. Je hoort ook steeds vaker over digitaal ­detoxen; mensen die een paar dagen helemaal willen afkicken van hun ­telefoon of andere schermen.’

Het kan voor jongeren nuttig zijn een week zonder telefoon door te brengen, zegt Nikken. Ze leren hoe het leven er zonder schermen uitziet. Maar het zal geen blijvend effect opleveren, verwacht hij. ‘De praktijk wijst uit dat het schermgebruik in het dagelijks leven zich moeilijk laat terugdringen.’ Een week zonder telefoon haalt daar weinig tegen uit.

Nikken: ‘Uit onderzoek weten we dat veel ouders telefoons of tablets ook wel makkelijk vinden in de opvoeding. Dan worden hun kinderen even beziggehouden en hebben ze zelf de handen vrij.’ Voor ouders zelf zijn telefoons bovendien even verleidelijk als voor hun kinderen. ‘Als je wilt dat je kind mindert, moet je zelf ook minder achter de laptop zitten. Dat is vaak moeilijk.’

Verleiding en groepsdwang

De Amsterdamse hoogleraar jeugd en gezondheid Mai Chin A Paw, die veel onderzoek doet naar schermgebruik en de gezondheid van kinderen, merkt dat jongeren in tegenstelling tot veel volwassenen openstaan voor een telefoonverbod. ‘Volwassenen vinden dat betutteling, terwijl kinderen vooral de voordelen zien. Een verbod geldt voor iedereen: dan hoef je niet als enige iets te missen.’

Ook als het gaat om het gebruik van telefoons ’s avonds laat in bed, hebben kinderen rigoureuze ideeën over hoe hun eigen gebruik ingeperkt kan worden. ‘Ze opperen bijvoorbeeld dat hun ouders de wifi ’s nachts moeten uitzetten’, zegt Chin A Paw. ‘Maar dat zeggen ze vervolgens niet tegen hun ouders, want dan zijn zij straks de enige in hun klas die onbereikbaar zijn.’

Terug in Hall merken de jongeren het ook: groepsdruk maakt het moeilijk hun eigen schermgebruik terug te dringen. Lot zou haar gebruik van sociale media graag willen verminderen, zegt ze. ‘Maar stel: ik zou nu van Insta afgaan, dan zouden veel mensen zeggen: Lot waarom ben je ervan af, wat raar, waarom heb je dat gedaan? Dus ik laat het maar zo.’

Yumas: ‘Het probleem is ook: de verleiding blijft. Als Insta nooit had bestaan zou ik het niet missen, maar nu weet je wat je mist en dan ga je je wel vervelen. ’

Nog een paar dagen, dan zit het kamp erop en krijgen de jongeren hun telefoon terug. Ze zien er niet naar uit. Lot: ‘Ik heb geen zin om alles weer onder ogen te moeten zien.’ Esrah: ‘Dan zet je je telefoon aan en heb je vet veel appjes.’ Aisa: ‘Allemaal spam.’

Maar eenmaal thuis, leert de ervaring na meerdere kampen, zal het niet lang duren voor ze gewend zijn aan de berichtenstroom. Esrah: ‘Dan ga ik toch mijn vriendinnen appen: ik ben terug, zullen we afspreken?’ Lot: ‘Het ding is: hier ben je met elkaar en dan is het goed. Thuis ben je alleen en heb je behoefte je vrienden op te zoeken via je telefoon.’

Hoeveel last hebben jongeren van hun schermgebruik?

In het onderzoek van I&O Research is kinderen en jongeren tussen de 10 en 22 de volgende vraag gesteld: in hoeverre denk je dat het gebruik van apparaten zoals een smartphone of tablet de volgende effecten op je heeft?

Veel kinderen denken dat schermgebruik een licht of groot effect heeft, met name op slaapkwaliteit, of leidt tot last van rug en schouders, concentratieproblemen, of oogklachten. ‘Ter nuance’, zegt I&O onderzoeker Peter Kanne, ‘het zou het kunnen dat een deel van de kinderen de vraag in algemene zin beantwoord heeft, omdat we niet letterlijk naar eigen ervaringen hebben gevraagd.’

Vooral ‘oudere’ tieners, schatten de effecten relatief vaak negatief in. Zo zeggen 18- en 19-jarigen het vaakst dat schermgebruik leidt tot rugklachten (61 procent, tegen 50 procent gemiddeld) en tot concentratieproblemen  (63 procent, versus 46 procent).

Hoogleraar jeugd en gezondheid Mai Chin A Paw, wijst er op dat jonge kinderen over het algemeen actiever zijn dan oudere kinderen. ‘Kinderen die weinig bewegen hebben een slechtere lichamelijke conditie. Overbelasting kan daardoor sneller optreden.’

Verantwoording

I&O Research voerde dit onderzoek uit in opdracht van de Volkskrant. In totaal werkten 1.145 ouders en 569 thuiswonende kinderen van 10 tot en met 22 jaar mee aan het onderzoek. Ze vulden de onlinevragenlijst in tussen 5 en 21 juni 2019. De volledige rapportage is terug te vinden op www.ioresearch.nl

VERDER LEZEN

Nederlandse tieners zijn kritisch op hun eigen schermgebruik. Ze brengen meer tijd door achter een telefoon, tablet of laptop dan ze zelf ­verantwoord vinden. Bijna 7 op de 10 tieners vinden het bovendien jammer dat er tegenwoordig minder buiten gespeeld wordt.

Moe van je eigen smartphoneverslaving? Zo krijg je de controle terug.

Meer onderzoek is nodig, maar wat weten we nu al over de gevolgen van chronisch smartphonegebruik op jongeren? Een overzicht van de gevolgen volgens deskundigen op diverse vakgebieden.

Met deze ‘thermostaat’ kun je internettoegang reguleren in huis. Bedenker Maarten Wolzak: ‘Twintig jaar geleden had je een nerd nodig om op internet te komen. Nu heb je er een nodig om er af te raken.’

Op middelbare school de Passie in Wierden geldt een strikt telefoonregime. ‘Thuis of in de kluis’, is de regel voor mobieltjes. Het wordt er een stuk gezelliger van als niet iedereen op zijn scherm tuurt. 

Waar interessante en spraakmakende verhalen online en in de krant ophouden, gaat het Volkskrantgeluid verder. Wat is een zwart gat precies? En hoe gaat het eraan toe in tbs-klinieken? Onze verhalenmakers leggen het uit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden