Opinie

'Een web van fijnmazige controle omspant ons'

Nederland gaat veel te gemakkelijk mee met de aantasting van de persoonlijke levenssfeer, schrijft Edwin Göbbels. 'Waarom toestaan dat de belastingdienst de kentekens van alle parkeerders bij een automaat vraagt en krijgt?'

Een vrouw in Washington tijdens een demonstratie tegen de NSA afgelopen weekeinde.Beeld afp

In Gulliver's Travels van Jonathan Swift spoelt de arts Lemuel Gulliver aan op een ver strand. Op dit eiland maken lilliputters de dienst uit. Zij beroven reus Gulliver van zijn vrijheid, zoals de spin voor haar prooi een web van draden spint. Ook ontmoet hij Yahoos, wezens die weinig ophebben met wellevendheid. De moderne mens is een soort reizende Gulliver. Verstrikt in een steeds fijnmaziger gespannen controlesysteem dat vrijheid belemmert en beknot weet door eigentijdse lilliputters en Yahoos.

Een greep uit de nieuwsberichten. Een aankondiging om met drones burgers te bespieden, en opsporingsambtenaren uit te rusten met handcamera's, terwijl in Nederland al één openbare camera per 82 inwoners wordt gebruikt. De Amerikaanse overheid werkt aan een gezichtsherkenningssysteem in een mensenmassa. Het heet Biometric Optical Surveillance System, kortweg BOSS. Eric Schmidt, topman van Google waarschuwt voor het gevaar van de privacy door software die gezichtsherkenning mogelijk maakt. Google, hetzelfde bedrijf dat e-mails meeleest van zijn gmailgebruikers en met Google glass, burgers en buitenlui opzadelt met een bril die lak heeft aan ieders privacy.

Steeds meer bedrijven en overheden zien het liefst dat consumenten hun hele hebben en houden digitaal prijsgeven, want data betekent kennis, macht en inkomsten. Aanvankelijk is de informatie vrijwillig gegeven, op basis van lokwoorden als 'gemakkelijke' en 'gratis' dienstverlening. Steeds vaker maken 'gratis' en vrijwillig plaats voor 'noodzakelijke informatie' en tegen een prijs, letterlijk en figuurlijk. De hoogste prijs is het verlies van vrijheid.

Daniel Ellsberg, de man die decennia geleden zelf werd vervolgd voor zijn onthullingen over de oorlog in Vietnam volgt de ontwikkelingen in de VS. Hij ziet de contouren van een politiestaat in de methode van de National Security Agency (NSA) met haar illustere digitale spionage programma Prism en de vervolging van nieuwe klokkenluiders.

'Geen serieuze dreiging'
In Nederland denken wij altijd dat het hier niet zo'n vaart zal lopen met de teloorgang van persoonlijke vrijheid. Daarbij is er geen serieuze dreiging. Geen noodzaak om die vrijheid aan te tasten. Maar waarom dan al die camera's toestaan? Waarom zoveel taps op telefoon- en internetverbindingen toestaan? Waarom onzichtbare sms-jes om mensen te traceren toestaan? Waarom toestaan dat de politie alle auto's die de hoofdstad inrijden scant op basis van het kenteken? Waarom toestaan dat de belastingdienst de kentekens van alle parkeerders bij een automaat vraagt en krijgt? Waarom toestaan dat bezitters van mobiele telefoons door unieke nummers gemakkelijk zijn te identificeren? Waarom toestaan dat een 'anonieme' ov-chipkaart alleen oplaadbaar is door gedigitaliseerde persoonsgebonden betalingen?

In Nederland moesten eerst alleen verdachten van een delict hun duimafdruk afgeven en tegenwoordig iedereen voor een paspoort of identiteitskaart. De schuld voor het vragen van de duimafdruk voor het identiteitsbewijs wordt afgeschoven op Europese regelgeving. Merkwaardig, want Europa stelt enkel dat EU-paspoorten fraude en namaak moeten tegengaan. Bij de overheid is de vanzelfsprekende zorg voor de individuele vrijheid afgenomen. De overheid geeft het slechte voorbeeld van 'track and trace' gedrag. Waarom is een uitspraak van het Europese Hof van Justitie nodig dat de opslag van vingerafdrukken in databases illegaal is?

 
Waarom onzichtbare sms-jes om mensen te traceren toestaan?

In Londen doken WiFi prullenbakken op. Ze verzamelden gegevens van voorbijgangers, zoals het type mobiele telefoon en het ethernetadres: de unieke identificatiecode van een toestel dat met een netwerk kan verbinden. Inmiddels wil de gemeente van de 'slimme' bakken af. In ons land verleiden tal van Nederlandse gemeenten sinds kort burgers met van het aanbieden van gratis WiFi. Onduidelijk is welke gegevens worden verzameld. Een gemeente schrijft op haar website: 'Voor winkeliers, horeca en ondernemersverenigingen zet het WiFi-netwerk de deur open naar tal van manieren om in contact te treden met (potentiële) klanten.' Tevens draagt het bij aan - juist ja - het toverwoord 'veiligheid'.

Bij onze werkgevers vormt veiligheid van bijvoorbeeld bedrijfsgegevens een reden om regelmatig en/of systematisch het mail- en surfgedrag van werknemers te controleren, blijkt uit onderzoek van Intermediair. Bijna de helft van de werkgevers die aan het onderzoek deelnamen zei tegen Intermediair dat de werknemers niet op de hoogte zijn van die controles.

'De eerste ter wereld'
De directeur van een Nederlands telecombedrijf sprak zijn mond voorbij toen hij informeerde over een omstreden afluistermethode genaamd 'deep packet inspection' om het mobiele dataverkeer van klanten in kaart te brengen. Trots voegde hij toe 'We zijn hiermee voor zover bekend de eerste ter wereld.'

De eerste ter wereld zijn. Die rat-race loopt volop. Neem de eerste succesvolle test om hersengolven van een rat over te brengen naar een andere rat, waardoor de ene rat het gedrag van de andere nadoet. Het koppelen van breinen als uitgangspunt van de 'organische computer'. Hersengolven worden al genoemd voor de besturing van tablets en mobiele telefoons. Eenvoudige zaken als het kiezen van een muzieknummer of het openen van een app lukt al.

Nog in de ontwerpfase zijn pillen voor identificatiedoeleinden, maar er bestaan al pillen met miniscule pc's en sensoren. Draadloos verschaffen ze 'inzicht'. Inmiddels uitgetest op brandweermannen, astronouten, soldaten en footballspelers. Een zo'n pil is vorig jaar door de Food and Drug Administration (FDA) van de Amerikaanse overheid goedgekeurd voor gebruik. Op basis van vrijwilligheid kan het handig zijn als iemand zo aan medici informatie verschaft. Maar stel je voor dat sluipenderwijs werkgevers of zorgverzekeraars het gebruik verplicht stellen?

Juist met het oog op het waarborgen van de persoonlijke vrijheid in de toekomst bestaat dringend behoefte aan een nieuwe, meer moedige attitude van politici, werkgevers, werknemers en burgers. Door scherper en meer in samenhang te kijken naar technische ontwikkelingen waar deze raken aan de persoonlijke vrijheid. Door zelf grenzen durven te stellen, door beter de balans te vinden tussen voor-en-nadelen van wat technisch mogelijk en wenselijk is. Vrijheid voor Gulliver waar steeds nadrukkelijker de techniek stappen zet op het territorium van het privédomein van het menselijk lichaam. Wat begint als een opsomming van voordelen, kan net zo gemakkelijk bijdragen aan de verdere teloorgang van individuele vrijheid. Hecht aan privacy, wuif weg die nieuwe Albert Heijn bonuskaart.

Soms blijkt dat een overheid zelf verstrikt raakt in het draadwerk en aan de noodrem trekt. Zo meldde de Russische krant Isvestia dat de Russische geheime dienst typemachines heeft besteld. De dienst wil weer meer met papier gaan werken omdat dan informatie minder snel uitlekt. En uit de VS komt een bijna burgerlijk ongehoorzaamheidsinitiatief tegen individuele herkenning in de vorm van de eerste hightechcamouflage (stealth) kleding en accessoires. Gemaakt van reflecterend en warmte neutraliserend materiaal. Wie wil kan ook een aangepaste haarstijl en make-up kiezen.

Edwin Göbbels is ICT-consultant.

 
Waarom zoveel taps op telefoon- en internetverbindingen toestaan?
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden