Een warme Afrikaanse schouderklop voor George Bush

Wat heeft George W. Bush, 'de imperialistische meester' (Robert Mugabe), de verpersoonlijking van 'kapitalistische hebzucht' (Zuid-Afrika's vakbondsleider Zwelinzima Vavi), de man 'die niet behoorlijk kan denken' (Nelson Mandela), te zoeken in Afrika?...

Hans Moleman

Het moet een diepe teleurstelling zijn voor mensen die graag in eenvoudige patronen denken, maar het bezoek gaat niet allereerst om olie. Zeker, de Amerikanen zijn bezig Afrika tot een alternatieve bron voor hun brandstofvoorziening te maken, met nadruk op Nigeria, Angola en de tussen die twee landen gelegen nieuwe oliebronnen van de Golf van Guinee. Wie wil er niet minder afhankelijk worden van het Midden-Oosten?

Maar dit historische bezoek gaat om veel meer. Bush is pas de tweede Amerikaanse president in de geschiedenis die Afrika bezoekt. Anders dan zijn voorganger Clinton, die in 1998 langskwam, boekt hij zijn visite niet aan het einde van zijn termijn, als een leuke trip naar een verder weinig terzake doend werelddeel.

De neoconservatieve machthebbers in Washington willen duidelijk maken dat ze meer belang hechten aan de ontwikkeling van een stabiel Afrika dan enige Amerikaanse regering ooit heeft gedaan. Daarom doet Bush vijf landen aan die als koplopers worden beschouwd van Afrika's eigen herstelplan Nepad. Behalve Zuid-Afrika, dat met twee van de vijf dagen het zwaartepunt van het bezoek is, zijn dat Senegal, Nigeria, Botswana en Uganda.

De Amerikanen zijn na september 2001 langzaam maar zeker gaan begrijpen dat een verbitterd, verpauperd Afrika een gevaar kan zijn voor hun nationale veiligheid. Ze zien dat Afrika met zijn relatief hoge aantal falende en bijna falende staten 'de zachte onderbuik van de wereld is voor mondiale terroristen', zoals een hoge regeringsfunctionaris het uitdrukte.

Diverse landen hebben al kleine radicale moslimgroepen binnen hun grenzen die in staat zijn tot terreur, zoals aanslagen op Amerikaanse en Israëlische doelen in Kenia en Tanzania aantoonden.

Het is geen toeval dat Washington sinds kort miljarden dollars meer wil uittrekken voor hulp en aidsbestrijding. De VS zijn ook bereid de regeling te verlengen die het voor Afrikaanse bedrijven mogelijk maakt hun producten belastingvrij op de Amerikaanse markt te brengen. Er liggen nu spijkerbroeken uit Lesotho in de Amerikaanse winkels, en de BMW-fabriek in Zuid-Afrika exporteert duizenden glanzende bolides naar de autoshowrooms in de Verenigde Staten.

Het zijn zaken die eigenlijk het beste nieuws zijn voor Afrika sinds jaren: handel en productie in plaats van zielig doen en je hand ophouden. Afrikanen moeten nu alleen nog leren meer zelf te ondernemen. Het is natuurlijk diep treurig dat de nieuwe spijkerbroekfabrieken in Lesotho eigendom zijn van Chinezen, terwijl Zuid-Afrika's nieuwe zwarte middenklasse zich verliest in gemakkelijke deals met bestaande - blanke - bedrijven en zelf nog amper nieuwe werkgelegenheid heeft geschapen.

Je hoeft geen vriend van George Bush te zijn om de strategische voordelen van 'de Bush-doctrine' voor Afrika te herkennen. Je hoeft ook niet te vergeten dat de Amerikanen nog veel meer kunnen - en moeten - doen, zoals schuldkwijtschelding en afbouw van landbouwsubsidies, zodat Afrikaanse boeren meer kansen krijgen. Maar je moet ook realistisch zijn en niet alles tegelijk willen hebben. Je kunt als Afrikanen beter zelf eerst wat meer orde op zaken stellen - zie bijvoorbeeld het almaar voortslepende wanbestuur in Zimbabwe en al die hongersnoden die maar blijven opduiken.

Zuid-Afrika lijkt dit, langzaam maar zeker, in te zien. President Thabo Mbeki wijst de eis van Colin Powell om Robert Mugabe harder aan te pakken weliswaar af, maar zijn ANC-regering is wel geïnteresseerd in de zak geld die de Amerikanen klaar hebben liggen om Zimbabwe er weer bovenop te helpen. Het zet misschien aan tot wat beweging in de impasse. Het zou precies zijn wat Nepad nodig heeft: actie die laat zien dat Afrikanen hun lot in eigen handen nemen.

Het bezoek van Bush komt voort uit een nieuw besef van wat welbegrepen Amerikaans eigenbelang is. Je kunt het als cynisch opportunisme afdoen en de VS blijven verketteren, maar wat schiet Afrika daar mee op? Het alom gehate Amerika snakt juist naar een beetje waardering. Als Thabo Mbeki slim is, geeft hij George W. Bush woensdag in Pretoria een warme klop op de schouder. Dan kan hij hem in de jaren die komen nog veel meer geld uit de zakken kloppen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden