113 zelfmoordpreventie

Een wanhopig telefoontje op leven en dood

Voor iemand met suïcidale gedachten kan een telefoontje naar de zelfmoordpreventielijn het verschil zijn. Die crisislijn is er: 113 – alleen dat nummer bestaat niet. En zo zocht Gerard deze zomer in al zijn radeloosheid tevergeefs hulp.

Een bord van de stichting Zelfmoordpreventie. Er staat op: ‘Ik luister... Lijkt je leven uitzichtloos? Wat je verhaal ook is, ik luister graag. Bel 0900 0113.’ Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Oud-marathonschaatser Jos Niesten is op de terugreis van zijn fietsvakantie, als hij zijn vriend ­Gerard een appje stuurt. Het is eind juli en de hele vakantie heeft hij aan hem gedacht.

‘Hoe gaat het Geer?’, vraagt hij.

Al snel komt het antwoord. ‘Gaat ­eigenlijk niet zo goed.’

Jos (73) en Gerard (61) zijn meer dan goede vrienden. In de loop van hun ­leven raakten ze zo verbonden met ­elkaar dat Gerard Jos ‘zijn tweede ­vader’ noemt. Jos weet dat Gerard aan depressies lijdt. Hij maakt zich zorgen, maar hij weet ook dat het weer goed kan komen: een paar jaar geleden nam hij hem in zijn zwartste ­periode een tijdlang bij zich in huis. Ze wandelden, reden mountainbike, renden, praatten en bezochten psychiaters – net zolang totdat het ietsje beter ging.

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie

‘Jullie zijn echt mensen om van te houden’, schreef Gerard naderhand aan Jos en zijn vrouw. ‘Dit vergeet ik natuurlijk nooit.’

Nu hoopt Jos op een vergelijkbaar scenario.

Twee dagen later drinkt Gerard een kopje koffie met zijn vrouw in hun huis in Beverwijk. Daarna gaat het mis. ‘Zijn vrouw was net even naar de badkamer’, zegt Jos.

Als ze terugkomt, vindt ze hem.

Ze snelt naar de buren voor hulp, maar die zijn niet thuis. Daarna belt ze 112. De hulpverleners aan de telefoon zeggen tegen haar dat ze haar voordeur moet openzetten, zodat ze naar binnen kunnen. Dan begint ze met reanimeren. Gerard is niet meer aanspreekbaar.

Hij wordt naar het ziekenhuis gebracht en ligt daar twee dagen in coma. Uiteindelijk krijgt zijn vrouw de onverdraaglijke boodschap te ­horen: haar man is hersendood.

Een paar weken later kijkt ze voor het eerst in zijn telefoon. Ze weet dat hij voor zijn overlijden nog een psychiater heeft gesproken, maar heeft hij nog meer hulp gevraagd? Ze ziet dat hij twee dagen voor zijn overlijden diverse hulpverleners heeft gebeld, onder wie de huisarts. Ineens ziet ze dat hij ook heeft gebeld naar Zelfmoordpreventielijn 113.

Althans: hij heeft het nummer proberen te bellen. Tot vier keer toe draaide hij variaties op het nummer 113. Maar de hulpverleners heeft hij nooit bereikt.

‘Dat nummer doet het niet’

Het nummer 113 bestaat niet. Het daadwerkelijke nummer is 0900-0113. Maar niet iedereen in nood is hiervan op de hoogte. Sterker, tot voor kort waren ook veel hulpverleners ervan overtuigd dat het nummer 113 was.

Ruim drie weken geleden werd dit pijnlijk duidelijk toen bleek hoe een 26-jarige vrouw uit Winschoten, woonachtig in Groningen, in de nacht voor haar dood tot drie keer toe het nummer probeerde te bereiken. ‘Dat kutnummer doet het niet’, whats­appte ze haar beste vriendin om half twee ’s nachts. Die las het bericht pas de volgende ochtend.

‘De politie heeft de deur ingetrapt’, vertelt haar stiefvader. ‘En toen vonden ze haar.’

De familie is kapot van haar dood. ‘Het wrange is dat wij haar het nummer van 113 zelf hebben gegeven, op aanraden van onze psycholoog’, zegt haar stiefvader. ‘Die had tegen ons ­gezegd: als je in een crisissituatie zit, dan weet je niet goed wat je doet en maak je geen rationele keuzen meer. Ze gaf ons het nummer en zei: hang dat op je koelkast en op je prikbord. Plus alle andere nummers die je dan wil bellen. Dat had onze dochter keurig gedaan.’

‘Het doet ontzettend zeer dat dit nummer niet heeft gewerkt’, zegt hij. ‘Het doet ook vreselijk zeer dat ze ons als ouders niet heeft gebeld.’

Na haar dood ging hij zelf op onderzoek uit. Hij belde meerdere hulpverleners en vroeg hen rechtstreeks welk nummer hij moest bellen als hij 113 wilde spreken. Vrijwel allemaal ­gaven ze aan dat ook zíj dachten dat het 113 was. ‘Een van hen zei letterlijk: oh, maar dat nummer geef ik aan al mijn cliënten’, aldus de vader. ‘Een andere hulpverlener zei zich misleid te voelen.’ De Volkskrant heeft inzage gehad in stukken die zijn verhaal bevestigen.

De familie zette een Facebook­pagina op, Redeenmensenleven, om anderen op het probleem te attenderen.

Ook nam hij contact op met 113 zelf. ‘Die zeiden tegen me dat hulpverleners het nummer ook wel goed moeten communiceren. Toen ben ik boos geworden. Ik heb niets tegen 113. Ik wil ook niet zeggen dat ze schuldig zijn aan haar dood. Ik denk echt dat ze goed werk doen. Maar hun werkelijke nummer is gewoon niet bekend, daar kunnen psychologen en psychiaters niets aan doen. De naam 113 is misleidend. Waarom kies je die dan? Met 113 pretenderen ze iets wat ze niet kunnen waarmaken.’

Bij de zelfmoordpreventielijn

De zelfmoordpreventielijn werd in 2009 opgericht door de recent over­leden psychiater Jan Mokkenstorm, met het doel het aantal suïcides ‘radicaal’ terug te dringen. Per dag voeren vrijwilligers bijna tweehonderd gesprekken met personen met suïcidale gedachten – zowel telefonisch als online.

De gesprekken zijn anoniem. De vrijwilligers hebben een vierdaagse training gehad – ze luisteren, stellen vragen en geven advies. Ze kunnen ook psychologen en gespecialiseerde hulpverleners inschakelen, die direct reageren. De meeste gesprekken worden online gevoerd.

Een woordvoerder van de crisislijn noemt het ‘verschrikkelijk en intens verdrietig’ dat twee mensen vlak voor hun zelfdoding de hulplijn niet konden bereiken. Toch zegt ze dat de stichting nooit eerder zoiets hoorde. ‘Het is niet eerder voorgekomen dat een nabestaande zich bij ons heeft gemeld met de boodschap dat iemand zelfmoord heeft gepleegd nadat het telefoonnummer 113 onbereikbaar was.’

De stichting zegt het goede nummer consequent te communiceren in alle media en naar alle professionals met wie ze werken. Al bij de oprichting is geprobeerd het nummer 113 te krijgen. ‘Dat bleek destijds niet mogelijk vanwege Europese wet- en regelgeving.’ In de tussentijd probeerde de stichting het nog tweemaal, zonder succes. Na het recente incident zegt 113 ‘verschillende partnerorganisaties nogmaals te hebben gewezen op het juiste nummer en op het doorgeven daarvan’.

De minister: 113 moet er komen

Een telefoontje naar de crisislijn kan het verschil maken tussen leven en dood, zegt Ad Kerkhof. De oud-hoogleraar suïcidepreventie was betrokken bij de oprichting van 113 Zelfmoordpreventie en zat in de raad van bestuur. ‘We hebben bij 113 vaak achteraf gehoord dat iemand door een telefoontje was blijven leven. Het heeft veel mensen geholpen om hen van hun voornemen af te houden.’

In de tijd dat stichting 113 Zelfmoordpreventie werd opgericht, zegt Kerkhof, is er veel aan gedaan om het nummer 113 te krijgen. ‘We hebben ons daar ongelooflijk hard voor gemaakt. We hebben toen ook met de minister gesproken, maar ze wilden ons 113 niet geven omdat het geen echte hulpdienst is zoals 112.’

Dat er verwarring bestaat over het goede nummer van 113, wist oud-hoogleraar Kerkhof niet. ‘Ik had er ­eigenlijk nog nooit van gehoord, terwijl ik heel veel te maken heb gehad met patiënten en hulpverleners.’ In de meeste gevallen, zegt Kerkhof, weten mensen wel het goede nummer op te zoeken. ‘Maar nu zie je dat het toch verwarring met zich meebrengt. Het is heel simpel en heel duidelijk: het nummer moet veranderen. Er zijn geen goede reden om het niet te doen.’

Staatssecretaris Paul Blokhuis van Volksgezondheid kondigt donderdag aan dat hij het nummer nu toch wil veranderen naar 113. Wanneer dat gaat gebeuren, is nog niet bekend. Eerst is meer onderzoek nodig, aldus het ministerie. ‘Het is bijvoorbeeld van groot belang dat er voor iedereen een duidelijk onderscheid bestaat tussen 112 en 113 om te voorkomen dat mensen het verkeerde nummer bellen.’  

Blokhuis: ‘Het openstellen van het nummer 113 mag geen vertragende factor zijn voor burgers in nood die per ongeluk het verkeerde nummer bellen. Dan telt elke seconde. Daarover willen we op de kortst mogelijke termijn duidelijkheid.’

‘Je gaat niet googelen’

Wie nu nog met 113 belt, kan de volgende boodschap krijgen: ‘Dit nummer is niet in gebruik. De verbinding wordt nu verbroken.’

‘Weet je hoe dit overkomt op ­iemand die aan zelfmoord denkt?’, zegt Robbert, een 27-jarige ict’er die sinds drie jaar ernstige depressies heeft. Hij belde in drie verschillende situaties met het verkeerde nummer van de hulplijn.

‘Ik moest al over een drempel heen om hulp te vragen’, zegt hij. ‘Eigenlijk voelde ik me niets meer waard, dus ik wilde ook niemand lastigvallen met mezelf. Toen ik hoorde dat de verbinding werd verbroken, dacht ik: als de instantie die ervoor is bedacht me al niet wil helpen, wie dan wel?’

Hij deed meerdere suïcidepogingen, de laatste – en meeste serieuze – keer was twee maanden geleden. Daarna lag hij drie dagen in het ziekenhuis. Aan noodnummers dacht hij toen al niet meer. ‘Als je in zo’n toestand verkeert’, zegt hij, ‘dan denk je niet meer logisch na. Ik zat in zo’n diep gat.’ Dat mensen het nummer niet vinden, begrijpt hij als geen ander. ‘In zo’n situatie ga je niet meer ­lopen googelen.

‘Ik heb er ook weleens over gedacht om 112 te bellen. Maar eigenlijk voelde ik mezelf te onbelangrijk daarvoor. Als ik me goed voel, weet ik ook wel dat dit onzin is. Maar om die reden is het wel fijn dat dit een anonieme hulplijn is. Zij oordelen niet.’

De gedachte aan Gerard

De laatste weken denkt Jos soms terug aan de tijd dat het nog goed ging met zijn vriend Gerard. Dan denkt hij aan de mountainbiketochten die ze organiseerden, aan de wandeltochten die ze maakten, aan de keren dat ze samen achter de bar stonden bij de schaatsclub en zo moesten lachen. ‘We waren maatjes met alles wat we deden’, zegt Jos. ‘Ik kan nog steeds niet begrijpen dat hij eruit is gestapt.’

Toen zijn vriend Gerard naar het ziekenhuis werd vervoerd, klopte zijn hart nog. Gerard stond geregistreerd als orgaandonor. Afgelopen week heeft zijn vrouw bericht gehad. Zes organen van Gerard zijn na zijn overlijden getransplanteerd. Zijn longen, zijn lever, zijn twee nieren, een hartklep en zijn huid.

‘Zijn lichaam was kerngezond’, zegt Jos. ‘Maar de kop hoort ook bij het lichaam. In zijn hoofd was hij ­dodelijk ziek.’

Praten over gedachten aan zelfdoding kan bij de crisislijn van 113 Zelfmoordpreventie. Bel 0900-0113 voor een gesprek. U kunt ook chatten op www.113.nl.

‘Wat als iemand vannacht 113 belt?’

In Nederland nam het aantal zelfdodingen de afgelopen tien jaar met 27 procent toe. In 2018 pleegden 1.829 personen suïcide. Volgens 113 Zelfmoordpreventie doen elk jaar zo’n honderdduizend mensen een poging.

In de toekomst zal het aantal zelfdodingen alleen maar verder toenemen, verwacht de in suïcide gespecialiseerde psycholoog René Diekstra. ‘Want we leven langer, we worden later door de dood gehaald, en we krijgen steeds meer zelfbeschikking’, zei hij eerder in de Volkskrant.

Zelf werkte de psycholoog ooit in Londen voor een hulplijn voor personen in psychische nood. ‘Mijn opleider daar zei: het ergste dat je als crisislijn kan overkomen, is dat je niet bereikbaar bent.’

Volgens de oud-hoogleraar kan een telefoontje naar de zelfmoordpreventielijn beslissend zijn. ‘In een suïcidale crisis, hoe heftig en beangstigend ook, zit altijd een element van twijfel. De persoon die op zo’n moment gebeld wordt, kan echt iets betekenen voor iemand met suïcidale gedachten.’

Dat betekent niet, benadrukt Diekstra, dat een suïcide na het niet bereiken van 113 de schuld is van de stichting. ‘Zeker niet. Maar trek alsjeblieft wel lering uit zo’n incident. Zorg vanaf het allereerste moment dat je dit hoort, dat de verwarring als de bliksem wordt opgehelderd. Waarom is dat de afgelopen weken nog niet gebeurd? Waarom krijgen mensen nu geen bandje te horen met het goede nummer? Stel: er belt vannacht iemand naar 113. Wat zeggen we dan tegen de nabestaanden? Waarom heeft de stichting geen advertenties geplaatst om de verwarring op te helderen?’

Hij stelt dat moet worden uitgezocht hoe vaak dit mogelijk is misgegaan. ‘Ik heb een column geschreven over deze kwestie, uit de reacties die ik kreeg maak ik op dat het vaker moet zijn voorgekomen.’

113 Zelfmoordpreventie laat weten dat ze de afgelopen weken het ministerie van Volksgezondheid hebben benaderd. Staatssecretaris Blokhuis kondigt in reactie daarop vandaag aan dat binnen twee weken alle providers 113-bellers moeten wijzen op het correcte nummer.  

LEES VERDER

Verwarring over nummer hulplijn: weer dode na vergeefse poging om 113 te bellen
Voor de tweede keer in een paar maanden tijd blijkt dat iemand in psychische nood tevergeefs 113 heeft gebeld om korte tijd later een eind aan zijn leven te maken. Het maakt duidelijk hoe groot de verwarring over de crisislijn is: het nummer 113 bestaat niet. Ook onder hulpverleners circuleert het verkeerde nummer.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden