'Een vorm van postume rehabilitatie'

De nieuwe film van de maker van 'Shoah' geeft een intens beeld van collaboratie en slacht-offerschap. 'Je kunt zeggen dat ik er 40 jaar over heb gedaan.'

Een week lang sprak regisseur Claude Lanzmann in 1975 in Rome met Benjamin Murmelstein, maar uiteindelijk gebruikte hij geen seconde van die gesprekken in zijn verpletterende meesterwerk Shoah. 'Het paste er niet in. De figuur Murmelstein was te complex. Shoah was zo al moeilijk genoeg om te maken, zonder enig commentaar. Bovendien zou de film dan twintig uur hebben geduurd.'


Nadat Shoah, de 550 minuten durende legendarische documentaire over de Holocaust, in 1985 was verschenen, gaf Lanzmann het interview met rabbijn Murmelstein aan het Holocaust Memorial Museum in Washington. 'Zij hebben het gedigitaliseerd', vertelt de Franse regisseur zondagmiddag tijdens een persgesprek in Berlijn.


Zeven jaar geleden besloot hij er alsnog een echte film van te maken. 'De ongeredigeerde beelden deden Murmelstein geen recht. Je kunt zeggen dat ik er veertig jaar over heb gedaan.'


De bijna 88-jarige Lanzmann oogt breekbaar. Hij loopt langzaam, maar is nog zeer helder van geest. Zijn pols steekt in een verband, het gevolg van een val in zijn woning in Parijs. Morgen zal hij zijn nieuwste film op het IDFA in Amsterdam inleiden.


The Last of the Unjust is een 220 minuten durende documentaire over het enige overlevende lid van de Joodse Raad van Theresienstadt in bezet Tsjechoslowakije. Het is een zeer intense film die een ingewikkeld verhaal vertelt over collaboratie en slachtofferschap.


Murmelstein was een van de drie leden van de Joodse Raad in het 'nazimodelgetto'. Ze waren door de Duitsers benoemd en vormden het dagelijks bestuur van de 'stad'. Murmelstein overleefde de oorlog, als enige van deze 'raad der ouderen'. De andere twee leden werden met een nekschot terechtgesteld door de nazi's.


Zonder van het bestaan van de vernietigingskampen te weten, stelde Murmelstein onder meer lijsten samen met namen van Joden die naar 'Birkenau' ('de naam Auschwitz kenden we nog niet') werden gedeporteerd. Van gaskamers had hij geen weet, zegt hij in de film. Lanzmann: 'Ik geloof hem. Nee, hij was geen leugenaar!'


Na de oorlog werd de Oostenrijkse geleerde hevig bekritiseerd, maar na een langdurig verhoor en een verblijf van achttien maanden in een Tsjechische gevangenis niet gestraft. In Israël bleef hij persona non grata. Murmelstein stierf in 1989 in Rome, in een soort van zelfverkozen ballingschap. Lanzmann: 'Hij verkocht in Italië gloeilampen.'


Je kunt zeggen dat The Last of the Unjust het postscriptum van Shoah is. Ook hier stemmig gefilmde beelden van de resten van de vernietigingskampen, van donkere Oost-Europese landschappen en langsrijdende treinen.


Met dit verschil dat er nu slechts twee vertellers zijn: de regisseur en vooral Murmelstein, die in het Rome van 1975 zijn verhaal vertelt. Openhartig, vol spot en zelfkritiek, eloquent: 'Ik was de man tussen de hamer en het aambeeld.' Maar ook: 'Ik was de enige Jood die in aanwezigheid van Adolf Eichmann mocht gaan zitten. Hij liet zelfs een stoel voor me halen.'


Het oude interview wordt afgewisseld met recent geschoten beelden van Theresienstadt. Het 'modelgetto' waar de nazi's in 1944 de Joodse regisseur Kurt Gerron dwongen een propagandafilm met de ondertiteling 'Der Führer schenkt den Juden eine Stadt' te draaien. (Een gegeven dat Charles Lewinsky in 2011 inspireerde tot zijn bestseller Terugkeer Ongewenst).


In die abjecte propagandafilm, bedoeld voor de neutrale buitenwereld, zien we weldoorvoede Joden aan het werk, aan het voetballen, bij het musiceren. Niks sadistische SS'ers, laat staan veewagens vol Joden richting Auschwitz.


Vervolgens maken we een sprong van ruim zeventig jaar. We zien de bejaarde Lanzmann langs de muren van Theresienstadt, tegenwoordig Terezín, lopen. Hij beklimt moeizaam de trappen naar de zolders van de kazernes, waar vooral ouderen werden opgesloten. Hij vertelt over de vele executies, de honger, de epidemieën. 'Het was zwaar om naar Theresienstadt terug te gaan. Maar ik moest het zelf doen, moest de plekken zien.'


Lanzmann - van Joodse afkomst, hij zat gedurende de oorlog in het verzet - is in de film een gedreven verteller. Maar er zijn ook lange periodes van stiltes. Stil, op het fluiten van vogeltjes na. In Theresienstadt is het altijd 4 mei.


Lanzmann: 'Onder mensen als Murmelstein werd Theresienstadt opgepoetst. Maar dat maakte ze nog niet tot collaborateurs. Zij dachten dat de Duitsers rationeel waren. Als ze meewerkten, hoopten ze het lot van de Joden te verzachten.'


In Israël riepen sommigen in de jaren zestig dat Murmelstein voor zijn 'collaboratie met de nazi's' de doodstraf verdiende. De regisseur, anno 2013: 'Onterecht. Hij was, zoals mijn film toont, intelligent, vol zelfkritiek, een complexe figuur. Je mag nooit vergeten dat hij vanaf 1938 zeker 120 duizend Oostenrijkse Joden met uitreisvisa heeft gered. Hij had zelf kunnen vluchten met zijn diplomatieke paspoort. Maar hij bleef. Mijn film is een vorm van postume rehabilitatie.'


Je ziet dat de nog jonge Lanzmann uit 1975 - zonnebril op het hoofd, sigaret in de hand- in de film langzaam sympathie voor de oude Joodse man ontwikkelt. Aan het eind loopt het tweetal als vrienden door het centrum van Rome.


Toch zag hij Murmelstein nadien nooit meer. 'Nee, ik weet ook niet of hij Shoah nog voor zijn dood in 1989 heeft gezien. Hij schreef me na het interview wel een brief, maar ik heb hem niet beantwoord. Ik had het te druk met het maken van Shoah, met het zoeken van nazi's in Duitsland.'


The Last of the Unjust is dinsdag, woensdag, donderdag, zaterdag en zondag te zien op het IDFA in Amsterdam. Info: idfa.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden