Een volksgericht voor een vrijgezel

De antropoloog Anton Blok, oud-hoogleraar in Nijmegen en thans hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam, neemt in juni afscheid van de universiteit wegens het bereiken van de pensioengerechtigde leeftijd....

Han van Gessel

Als verjaardagsgeschenk én alvast als afscheidsaubade stelden Henk Driessen en Huub de Jonge een fraai bundeltje samen, Miniature etnografiche (SUN; fl 29,50), waarin ongeveer dertig vrienden en collega's in miniatuurvorm spelen met kenmerkende thema's uit Bloks werk, zoals eer, stigmatisering, ritueel, geweld en banditisme, staatsvorming en civilisering, en gender en seksualiteit. Tot degenen die een bijdrage leverden, behoren de Italiaanse historicus Carlo Ginzburg, de socioloog Abram de Swaan en de antropoloog Jojada Verrips.

Een van de aardigste bijdragen is van samensteller Huub de Jonge zelf. Hij beschrijft een opmerkelijk ritueel in het Zeeuws-Vlaamse dorp IJzendijke. Voor de oorlog werd daar een man die op zijn dertigste nog niet getrouwd was, op zijn verjaardag onderworpen aan een volksgericht. Dat gebeurde door hem symbolisch de ossenwei in te sturen (een os is een gecastreerde stier). Schooljongens trokken met veel lawaai naar het huis van de jarige om hem de sleutel (ossenblik) die toegang gaf tot de wei, te overhandigen. In ruil gaf hij ze snoep in de hoop dat ze zo gauw mogelijk zouden verdwijnen.

De bedoeling van het ritueel was de vrijgezel hardhandig op zijn plichten jegens de dorpsgemeenschap te wijzen. 'Heel het dorp vermaakte zich met deze openbare bespotting en vernedering', schrijft De Jonge. 'Het volksgericht voltrok zich zonder aanzien des persoons. Zowel burgers, boeren als landarbeiders waren er het mikpunt van.'

Het ritueel komt nog steeds voor, al zijn de scherpe kantjes er na de oorlog afgegaan. Het heeft een meer carnavalesk karakter gekregen en de sleutel is vervangen door een vrouwelijke pop. Een drankfestijn besluit het festijn. 'De lokale samenleving is opener geworden en de inwoners maken zich niet langer druk over een verstokte vrijgezel.'

Toch is alle gevoeligheid niet verdwenen. De Jonge: 'Sommige buurdorpen hebben het gebruik zelfs overgenomen en in de Provinciale Zeeuwse Courant verschijnen de laatste jaren geregeld advertenties (met foto!) uit alle delen van de provincie, waarin vrienden en buurtgenoten van een partnerloze man die zijn dertigste verjaardag viert, meedelen dat ze hem naar de ossenwei verbannen. Een volwassen jongeman zonder vrouw blijft in bepaalde agrarische streken ondanks alle maatschappelijke veranderingen een omstreden figuur.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden