Een voetbal van afval

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: blaas.
(*Johan Cruijff)

null Beeld Amsterdam Museum
Beeld Amsterdam Museum

Vroeger stond dit jongetje alleen te blazen door z'n rietje. Z'n vriendjes waren er wel bij, daar niet van, en de vrouw met de kruiwagen vol groente ook, maar wat ontbrak, was het enorme opengevouwen varkenskadaver links van hem. Dat was voor 1981, toen het Amsterdams Historisch Museum het kocht en liet restaureren. Het werk werd onder een röntgencamera gelegd, en zo kwam het weggeschilderde varkenslijk weer boven water.

Een vroegere eigenaar vond zo'n geslacht beest blijkbaar te onaangenaam om in zijn huis te hebben hangen, en liet er een likje verf over zetten. Daarmee viel wel meteen de hele logica van dat kinderspel op links weg; de jongen zit, aangemoedigd door een paar meisjes, namelijk de blaas van het geslachte varken op te blazen. Om er speelgoed van te maken: een rommelpot om lawaai te maken bijvoorbeeld, of een grote zak om er een soort kussengevecht mee te houden, maar toch vooral om een spel te kunnen spelen dat in alle tijden, door iedereen, uit alle lagen van de bevolking wordt gespeeld: voetbal. Blaas een blaas op, naai er eventueel nog een stukje leer omheen en hup, je speelt zo een potje panna.

Michiel van Musscher Het varken op de leer met gezicht op de Haarlemmerpoort 1668; Olieverf op doek; 87 x 75,5 cm Beeld Amsterdam Museum
Michiel van Musscher Het varken op de leer met gezicht op de Haarlemmerpoort 1668; Olieverf op doek; 87 x 75,5 cmBeeld Amsterdam Museum

Zo'n lieve jongen met z'n kapotte hoge hoed, die met een geconcentreerde frons de blaas groter ziet worden onder z'n handen. Het meisje dat hem aanmoedigt en een hand legt op de blaas, waarin haar vingers weerspiegeld worden omdat-ie zo strak gespannen is. Maken, spelen, doen. Het is een bijna troostend soort eenvoud, dit kind dat van afval een voetbal maakt, in tijden waarin zelfs de grootste volkssport ter wereld eigendom leek te worden van een klein clubje dat de regels bepaalt.

Historicus Frans Oehlen van het Amsterdam Museum schrijft in een leuk stuk op de website dat hij zich niet alleen de restauratie van het schilderij herinnert, maar van veel langer geleden ook een echt varken, open gespalkt op een ladder om te laten besterven, en kinderen die de blaas opbliezen en er op straat een potje voetbal mee gingen spelen. Dat was 1955 in Limburg. Het was altijd al een allemanssport, maar nu ik weet dat de bal van doodgewoon afval door een kind kan worden gemaakt, is het helemaal verbroederend. Het trekt zich geen fluit aan van grenzen en klassen en leeftijden, er is nauwelijks iets voor nodig om te spelen.

Ik moest denken aan Sepp Blatter toen ik dit detail zag, omdat ik blatter associeerde met het Engelse woord voor blaas, wat natuurlijk geweldig uit zou komen, als het dat betekende. Maar Blatter is Duits en betekent 'pok' of 'blaar'; ook geestig, maar lang niet zo treffend als een voetbalcapo met onverdraaglijk veel macht die 'blaas' heet, waar wij dan vanzelf 'opgeblazen' bij denken. De man die 17 jaar lang liet zien dat zolang je het volk brood en spelen geeft het aan je voeten ligt en alles, alles accepteert - ook honderden doden bij de opbouw van de stadions.

Over ijdelheid en hoogmoed gesproken; stiekem zit in dit plaatje natuurlijk - zoals meestal bij de Hollandse schilderkunst - nog wel een extra betekenis. 'Wat is de Waereld, die het Ziet? Een Blaas vol Wind en anders niet' stond er bij een ets van een blaas uit dezelfde tijd, waaruit op te maken valt dat er ook op een andere manier naar de afbeelding gekeken kon worden. Wat zijn we anders dan blaadjes in de wind, kwetsbaar en vluchtig? Alles is betrekkelijk én eindig, ook gezeik en gekonkel om een spelletje dat iedereen speelt; hier en daar zelfs nog altijd met een opgeblazen varkensblaas.

www.detailsofart.com

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden