Een vluchtige schedellichting van de patiënt Nederland

Nederland is veranderd, volgens Zomergast Damiaan Denys: 'We zijn bang geworden voor het abnormale.'

Damiaan Denys, zomergast van vanavond Beeld Bob Bronshoff / HH

In een avondvullend college deed de Vlaming onder meer een vluchtige schedellichting van de patiënt Nederland, een land waarheen hij wilde omdat hij door Turks fruit dacht dat je er met de fiets de slijterij in kon rijden. Denys hield de kijker een spiegel voor waardoor hij enkele open zenuwen kon zien liggen. Angst was de rode draad die door de avond liep.

Het was dat deel van zijn anatomische les dat aanvankelijk het interessantst was. De grote kracht van Denys is dat hij zijn avond kon neerzetten in heldere, kernachtige bewoordingen.

Een Amerikaans reclamefilmpje voor een vezelproduct - waarvan Denys de overduidelijke ironie negeerde - was aanleiding voor een tirade tegen het 'absurde universum' dat de marktwerking in de geestelijke gezondheidszorg heeft gecreëerd. Dat werkt niet: 'Het aanbod groeit omdat de vraag naar zorg almaar groeit. Onbetaalbaarheid is het gevolg van marktwerking, niet de oorzaak.'

Hij ziet in zijn praktijk 'schrijnende toestanden', waarin een anorexia-patiënte niet mag worden behandeld omdat ze nog geen 18 is.

Typisch weer die Nederlandse regeldwang, waaraan Denys zich stoort, zoals de regels over het oplaten van wensballonnen illustreert dat de angst regeert, en niet 'het nieuwsgierige, of de trots'. De psychiater ziet het in de houding tegenover vluchtelingen: ook die wordt gestuurd door angst, niemand vraagt zich af of de vluchtelingenstroom ook iets positiefs kan opleveren, bijvoorbeeld voor de pensioenen. 'In dat opzicht is Nederland veranderd.'

Een fragment uit 1972 waarin een college van de Franse psychoanalyticus Jacques Lacan ruw werd onderbroken door een 'verwarde man', legde volgens Denys een verschil bloot in de omgang met de verwarde man toen en nu. Hij vergeleek het incident met Tarik Z, die het NOS-Journaal bezette met een nepwapen: waar Lacan destijds de dialoog aanging en de jongen afserveerde, werd Tarik Z. besprongen door zes man politie. 'We zijn bang geworden voor het abnormale'.

De oplossing: het gesprek aangaan en 'het onbegrijpelijke respecteren', aldus Denys, al is het een complicatie dat de verwarde man anno nu een (nep-)wapen nodig heeft om gehoord te worden.

Niets vreemds aan de hand: angst is een menselijke reflex. Denys zelf heeft 'een soort Kafkaiaanse angst' voor ambtenaren en ondoordringbare systemen, en voor schrijven.

In de geïndividualiseerde samenleving is de mens zelf verantwoordelijk geworden voor zijn leven. En dat levert volgens Denys angst op. Een slechte raadgever, zoals bekend: 'Angst gebruiken is niet de meest succesvolle manier om om te gaan met je omgeving'.

De wetenschapper is ontgoocheld door de wetenschap, die volgens hem 'niet altijd meer op zoek is naar de waarheid, maar een bedrijf is geworden dat zichzelf in stand houdt.'

In de wetenschap voelt hij 'een onvermogen de waarheid te zeggen'. Daarom vluchtte hij ook naar het theater: 'Daar kan ik een waarheid kwijt die ik niet in de wetenschap kwijt kan.'

Wat die waarheid precies behelst, werd uit zijn uitleg helaas niet helemaal duidelijk. Het was aardig geweest wanneer Zomergasten de ultrakorte fragmenten had aangevuld met een klein stukje van een optreden van Denys. Rond zijn vakgebied rekende hij af met een 'misverstand' in onze huidige samenleving: dat psychiatrie bedoeld zou zijn om mensen gelukkig te maken. 'Dat het een soort basisrecht zou zijn: maak mij blij, gelukkig.' Daar gaat het dus niet om: een psychiater moet volgens Denys zorgen dat iemand is zoals hij zou moeten zijn.

'Voor een goed mens moet je bij de pastoor zijn.' Angst en fobieën zijn aangeleerd, toonde hij aan. Dat valt dus ook af te leren, doceerde hij in fraaie oneliners. Zoals: 'Angst zit niet in de wereld, maar in jezelf'. En: 'Zolang je geen angst ervaart, ben je nooit in contact gekomen met wat je echt vrij maakt.'

Denys allengs interessantere college was de afsluiting van een seizoen Zomergasten dat over de gehele linie toch niet helemaal uit de verf kwam. De fragmenten waren vaak ultrakort, er werd soms te strak vastgehouden aan lijstjes, en lang niet altijd wist gastheer Wilfried de Jong alles uit zijn gast te halen. Toch blijft het moeilijk de vinger op de zere plek te leggen, mogelijk is het een zekere sleetsheid in de formule van Zomergasten. Die levert wisselende, en soms nog steeds zeer interessante of onderhoudende avonden op. Maar mijn angst is dat de magie Zomergasten een beetje in de steek begint te laten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.