achter de schermen

Een vloedgolf aan geruchten en snippers informatie: zo deed de Volkskrant-redactie maandag verslag van de aanslag in Utrecht

Een bericht over schoten in een Utrechtse tram bracht de redactie van de Volkskrant maandag in staat van maximale alertheid. Het werd een middag met veel geruchten en continue discussie tussen redacteuren, chefs en hoofdredactie. ‘Als media maak je andere afwegingen dan de politie.’

Redactie van de Volkskrant. Beeld ANP

‘NCTV houdt vanmiddag crisisoverleg’, zegt chef verslaggeverij Eelco Meuleman met een vloek van schrik vanachter zijn ­stabureau.  Het is maandagmiddag rond twaalven. Als de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid gaat overleggen, is het opeens een stuk waarschijnlijker dat de eerder gemelde schietpartij in Utrecht een aanslag is.

Berichten met nieuwe ontwikkelingen stromen binnen via Meulemans computer en telefoon. Verslaggever Maud Effting belt met de politiewoordvoerder. ‘Kun je al iets meer zeggen over de daders inmiddels? Hoeveel daders? Nee, oké. Enig idee hoe de verdachte gevlucht is? Welk wapen is er gebruikt?’ Verslaggever Elsbeth Stoker heeft collega Charlotte Huisman, ter plaatse in Utrecht, aan de lijn over de sfeer op het 24 Oktoberplein. 

Andere verslaggevers zijn inmiddels ook aan het bellen en zoeken online naar nieuws. Ooggetuigen van het incident willen ze het liefst hebben, of iets van informatie van autoriteiten om duidelijkheid te scheppen. Verslaggever Willem Feenstra loopt langs Meuleman en zegt: ‘Eelco, als je meer hulp nodig hebt, laat het weten.’

Een uur eerder kwam via de politie het eerste nieuws binnen over een schietpartij in een Utrechtse tram. De Volkskrant maakte een eerste bericht met die strekking. Om half twaalf stonden zo’n veertig redacteuren voor de tv op de nieuwsvloer. Op het scherm zijn beelden te zien van het 24 Oktoberplein – het plein waar de tram stil kwam te staan. De omgeving was al afgezet. Meerdere schoten waren er gelost, maar verder is alles onduidelijk.

Het was het begin van een dag vol onzekerheid, met snippers informatie en vooral veel geruchten. Er moeten continu beslissingen worden genomen over wat de redactie online als nieuws brengt. De redactie wil lezers zo snel mogelijk informeren, maar het moet vooral betrouwbare informatie zijn.

Bij de centrale tafels, waar naast de chef nieuws ook de internetredactie zit, is het stiller en klinkt vooral het geratel van vingers op toetsenborden. Hier wordt het liveblog geüpdatet, dat om half twaalf de lucht in ging. In tegenstelling tot de communicatie bij de blokken van verslaggeverij verderop, wordt hier vooral via het interne communicatiekanaal Slack informatie uitgewisseld en overlegd. 

Foto’s van buurtbewoners die op de tram en omgeving uitkijken en tweets van potentiële getuigen worden gedeeld, maar het wordt alleen gebracht in het liveblog nadat drie of vier redacteuren het eens zijn over de betrouwbaarheid. ‘Ik kijk naar dat nieuws dat er op meerdere plaatsen is geschoten’, zegt webredacteur Lotte Grimbergen fronsend tegen collega Yves Leroi, die het liveblog beheert. ‘Maar ik kan niets vinden.’

Effting gooit haar handen in frustratie omhoog. ‘Pffffff…! Niets!’ Geen nieuwe informatie van de politiewoordvoerder. Het enige wat ze bevestigd krijgt is dat een ooggetuige zegt een rode auto te hebben gezien waarin de dader ontsnapte. Effting en Stoker zijn aangewezen als ‘hoofdverslaggevers’: alle informatie die via de verslaggevers in Utrecht - naast Huisman is ook Margriet Oostveen ter plaatse - en op de redactie in Amsterdam binnenkomt, gaat naar hen. Wat gecheckt en relevant is wordt doorgegeven aan Leroi. Die verzoekt op zijn beurt de verslaggevers om informatie die via onlinebronnen binnenkomt en betrouwbaar lijkt te verifiëren. Waar een krant vroeger naar informatie moest speuren, komt het nu in grote vloedgolven naar binnen via de autoriteiten, burgers en ander media. Het is dus vooral zaak om de juiste informatie eruit te filteren.

Geruchten en speculatie

Vanuit Utrecht meldt Huisman dat ooggetuigen iemand op de grond hebben zien liggen met een wit doek eroverheen, maar er is geen bevestiging van politie of hulpdiensten over dodelijke slachtoffers. Meuleman denkt hardop na. ‘Moeten we zeggen: waarschijnlijk een dode?’

De geruchten die rondgingen over dat er op meerdere locaties geschoten is, heeft de redactie ook nog niet kunnen verifiëren. Dan spreekt de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid in zijn persconferentie om tien voor half twee van ‘verschillende locaties’. ‘Verschillende locaties zegt-ie’, gonst rond op de redactie. Chef Digitaal Kustaw Bessems, die midden op de centrale redactie aanwijzingen staat te geven, knikt naar Leroi, die de nieuwe informatie vast tikt voor het liveblog. 

Bessems houdt zich meestal met de grotere lijnen van de digitale aanwezigheid van de krant bezig, maar bij nieuws als dit is ook hij nodig om aan te sturen en waar nodig bij te springen. Als de persconferentie is afgelopen geeft Bessems via Slack instructies. ‘Verschillende locaties snel erin en in de kop, het is de enige nieuwe informatie!’

Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) Pieter-Jaap Aalbersberg staat de pers te woord naar aanleiding van de schietpartij in een tram in Utrecht. Beeld ANP

Al snel lijkt het erop dat de nationaal coördinator te voorbarig was – behalve het moment in de tram op het 24 Oktoberplein is er niet geschoten. Dat had de politie eerder al gezegd en blijft daar dus bij. Het besluit verandert alweer: die tegenstelling wordt vermeld, voor een kop is dit niet geschikt. Frustrerend voor de redactie: de communicatie door de autoriteiten is de hele middag al chaotisch.

Met een tweet van de politie om kwart over twee is er een doorbraak: ‘Oké, we hebben een verdachte’, zegt Meuleman. Een webredacteur vraagt aan Bessems of de verdachte met naam en toenaam moet worden genoemd – de politie heeft de volledige naam en een foto vrijgegeven. Bessems schudt zijn hoofd. Geen foto, geen naam. ‘Voor ons is hij vooralsnog de 37-jarige verdachte. We kijken zo of we meer toevoegen.’

‘Onze verantwoordelijkheid’ 

Even later loopt hoofdredacteur Philippe Remarque de redactievloer op richting zijn adjunct, Pieter Klok. ‘Moeten we die naam niet melden’, zegt Remarque. ‘De politie geeft de hele naam en foto vrij. Dan moeten we toch in ieder geval voornaam en een initiaal doen. Het is raar dat wij dat niet melden.’

‘Wat wij delen, is onze verantwoordelijkheid’, zegt chef digitaal Bessems, die erbij is komen staan. Klok: ‘Het voelt nu heel raar en onnatuurlijk, maar we doen hier niemand mee tekort. Als media maak je andere afwegingen dan de politie.’

De hoofdredactie beslist uiteindelijk om wel voornaam en initiaal gebruiken en een link naar de tweet van de politie te delen, zodat lezers buiten de website toegang hebben tot de foto en de naam. De nieuwe beslissing wordt meteen op het interne communicatiekanaal gedeeld.

Niets mee doen

Verslaggever Dion Mebius laat in datzelfde kanaal weten dat hij vanuit Den Haag klaarzit voor de persconferentie van premier Rutte om half drie. Pieter Sabel, coördinator van de internetredactie, zegt dat hij een nieuwsbericht maakt van wat de redactie tot dan toe te weten is gekomen. Er komt een tweet van iemand die specifieke details geeft over de gebeurtenissen in de tram – het aantal schoten, het aantal gewonden, hoe de verdachte is gevlucht – maar de bron is niet te checken. Niets mee doen, wordt gelijk besloten.

Als premier Rutte in zijn persconferentie om kwart voor drie nadrukkelijk spreekt van de mogelijkheid van terrorisme, gaan er blikken over en weer tussen chef nieuws Harmen Bockma en Bessems. Er is nog niets duidelijk over het motief van de dader – dit lijkt echt op de zaken vooruit te lopen. Bessems schudt zijn hoofd. ‘We moeten een apart stukje over de communicatie maken voor morgen. Ik heb nog nooit zoiets krankzinnigs gezien.’

Wat weten we wel

Om tien voor drie verzamelen de nieuwschefs voor een tussentijds overleg op de kamer van adjunct Klok. Het liveblog loopt door, maar er moeten ook verhalen komen die specifieke vragen beantwoorden, voor online en voor de papieren krant van de volgende dag. Een reconstructie van de gebeurtenissen, bijvoorbeeld, en een profiel van de verdachte.

Zwaarbewapende politieteams na de aanslag bij de tram op het 24 Oktoberplein in Utrecht. De klopjacht op de voortvluchtige dader is op dat moment in volle gang. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

De belangrijkste vraag: wat is de ernst is van de situatie? Er zijn buurtbewoners van de verdachte die zeggen dat de schutter een persoonlijk motief had voor zijn daad. Dat het niets met terrorisme te maken had. Verder is er tot nu toe alleen aannemelijk bewijs van één dode en geen zekerheid. Ook de premier zei niets over het aantal gewonden.

Tijdens het overleg ziet Bessems een video van de burgemeester van Utrecht binnenkomen. Hij laat de rest van de aanwezigen meeluisteren. De burgemeester geeft voor het eerst een aantal slachtoffers vrij: drie doden, negen gewonden. De wenkbrauwen van de chefs schieten omhoog, een paar leunen achterover. Niet meer ‘mogelijk één dodelijk slachtoffer’, maar drie mensen die zijn overleden.

Wie is Gökmen T.?

De rest van de middag komt vanuit verschillende hoeken informatie binnen over de dader. Verslaggever Willem Feenstra en collega Hassan Bahara zijn informatie aan het verzamelen voor een profiel. Er gaat een filmpje van webforum Dumpert rond op sociale media met een man die lijkt op de man op het korrelige videobeeld uit de tram – maar is het dezelfde?

Feenstra krijgt een oude kennis van de verdachte te spreken die het bevestigt. ‘Hij zegt dat deze jongen de ene dag streng salafistisch is en de andere dag niet’, zegt Feenstra tegen Meuleman en Bahara. Hoe zeker weet hij dat het dezelfde jongen is als op de tramfoto, vraagt Bahara. Feenstra: ‘Hij zegt 1000 procent.’ De kennis is ervan overtuigd dat Gökmen T. geen terrorist is, maar een ‘gestoorde figuur’ die het gemunt had op zijn schoonzus of zijn vriendin. Elsbeth Stoker probeert bevestigd te krijgen bij het OM dat ene Gökmen T. die verdacht werd van verkrachting, dezelfde man is als de verdachte van de schietpartij.

Als nieuwschef Bockma rond half vijf komt vragen of er al iets over de verdachte gebracht kan worden, schudt Meuleman zijn hoofd. ‘Kan echt nog niet.’ Te veel onduidelijkheid, te veel speculatie.

De redactie weet op dat moment nog niet dat de beweegredenen van Gökmen T. ook in de dagen erna niet te achterhalen zijn.

De krant van morgen

Tien voor half zeven en de chefs, adjunct Klok en hoofdredacteur Remarque komen bij elkaar om knopen door te hakken voor de papieren krant van morgen. Aanwezig naast Klok en Remarque zijn onder andere Meuleman en Bockma, maar ook art director Koos Jeremiasse, die twee proeven van voorpagina’s heeft meegenomen. Het zijn twee verschillende indelingen, maar op beide versies staat groot een foto van de tram vanuit de lucht.

Beeld Gabriel Eisenmeier

Meuleman neemt de laatste stand van zaken door. ‘Er is net iemand naar buiten gestormd bij een van de locaties waar de politie invallen deed. Het zou me niet verbazen als er zo iemand wordt aangehouden.’ Zijn inschatting van de situatie heeft kleur gekregen door de bevindingen van onder anderen Bahara en Feenstra in Amsterdam en Remco Andersen en Charlotte Huisman in Utrecht over de verdachte. Het beeld dat opdoemt, is niet een aanslag door een terrorist, maar een incident veroorzaakt door een verward maar gewelddadig figuur. ‘Die jongen lijkt een loser te zijn. We hebben twee bekenden van de verdachte die dit afzonderlijk van elkaar bevestigen. Of het ook een terrorist is, weten we op dit moment niet.’

‘Het lijkt dus minder erg dan gevreesd’, zegt Remarque. ‘Ik vraag me af of we dan wel een hele voorpagina moeten doen.’ En hoeveel pagina’s worden eraan besteed in de krant? Is het een schietpartij of een aanslag? Gaat het om terrorisme of is er een ander motief? Op dat moment is het nog steeds niet duidelijk, maar zelfs als het geen terroristische aanslag is, is het wel ernstig. Drie doden en vijf gewonden – de politie stelde het aantal gewonden later op de middag bij: het is een gebeurtenis die indruk heeft gemaakt, met een enorme politiemacht op de been en het hele land en internationale media gericht op die ene tram. Klok denkt dat het ook daarom extra pagina’s waard is: ‘Eén man legt stad plat, zo moet je denken.’

Opgepakt

Om half zeven komt er een persalarm binnen. De verdachte is opgepakt. Een kwartier later volgt het volgende alarm. Het dreigingsniveau in de provincie Utrecht is terug van vijf naar vier.

Na half zeven is de toevoer van informatie op Slack inmiddels veranderd van een vloedgolf in een kalme stroom. Er komen nog wel beelden binnen van de aanhouding, die door de redacteuren tegen het licht moeten worden gehouden. In de hoek van de verslaggevers en Meuleman klinkt nu vooral gestaag getik. En zacht overleg van Effting en Stoker, die zijn begonnen met het uitwerken van hun reconstructie. Bahara en Feenstra werken nog door aan het profiel van de dader. ‘Achthonderd woorden haal ik wel’, zegt Bahara tegen Meuleman.

De volgende dag zal het grootste deel van de voorpagina gewijd zijn aan de schietpartij. De luchtfoto van de tram, gemaakt door vaste fotograaf Raymond Rutting, staat op de voorpagina. Die wist via via te regelen dat hij vanuit iemands woning in een flat naast het plein een foto kon maken.

‘Utrecht lamgelegd na moordpartij’, is de kop. Het is geenszins het einde van het verhaal – talloze vragen zijn overgebleven waar de verslaggevers antwoorden op zullen zoeken in de dagen die volgen. ‘We weten al zo veel, en toch weten we nog niks’, schrijft Toine Heijmans in zijn verslaggeverscolumn van die dag.

Reconstructie van de aanslag in Utrecht

Urenlang is er die angst: hoe een rustige maandagochtend veranderde in een klopjacht op een mogelijke terrorist.

Waarom liep Gökmen T. vrij rond?

Gökmen T. (37) was een goede bekende van justitie, verdachte in een verkrachtingszaak en werd op 5 maart veroordeeld tot vier maanden cel wegens een inbraak. Toch was hij op vrije voeten. Waarom zat hij niet vast?

Gökmen T. bekent aanslag Utrecht en zegt alleen te hebben gehandeld

Gökmen T. (37) heeft bekend dat hij verantwoordelijk is voor de dodelijke aanslag in de tram in Utrecht afgelopen maandag. Hij heeft daarbij in zijn eentje gehandeld, aldus het Openbaar Ministerie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden