Een verzorgingshuis voor het kind

In Nederland verrijzen steeds meer brede scholen waar kinderen de hele dag terecht kunnen. In Zweden hebben de pioniers van deze onderwijsvorm inmiddels hun bedenkingen....

'Geen tijd om te ontbijten met uw kind? Dan smeren wij die boterham wel.

Ach, alweer de gymkleertjes vergeten? Dat regelen wij voortaan wel. Is uw kind thuis zo lastig? Wij sturen hem naar de schoolpsycholoog.' De Zweedse schooldirectrice Barbro Ridman zucht. 'We zijn in Zweden te ver doorgeschoten. Ouders zijn gaan denken dat de school verantwoordelijk is voor de opvoeding van hun kind.'

Ook in Nederland trekken scholen welbewust steeds meer opvoedingstaken naar zich toe. De brede school waar kinderen van pakweg acht uur 's ochtends tot zes uur 's avonds worden beziggehouden is zelfs hnieuwe succesmodel in het Nederlandse onderwijs. De afgelopen jaren zijn 500 brede scholen uit de grond gestampt. Naar verwachting is in 2010 op de tien basisscholen een brede school. Van de nieuwgebouwde basisscholen is zelfs 80 procent een brede school.

Zweden is een belangrijke inspiratiebron. Er gaan regelmatig delegaties naar toe van gemeente-ambtenaren en schooldirecteuren die een brede school willen stichten. Zweedse basisscholen zijn per definitie brede scholen sinds ze in 1985 werden verplicht voor-en naschoolse opvang te regelen voor alle leerlingen tot tien jaar. Het systeem is er inmiddels niet meer weg te denken. Want alle ouders, ook alleenstaande ouders, werken full-time.

Maar dat betekent niet dat iedereen tevreden is. Zweden leert dat de brede school ook nadelen heeft en bepaald geen oplossing biedt voor alle problemen.

'Voor veel kinderen duurt de dag veel te lang', vindt Lennart Hallgren, adjunct-directeur van de Trollenburcht, een basisschool in een voorstad van Stockholm. Hij heeft te doen met de kinderen die doorgaans om acht uur, maar soms al om zeven uur 's ochtends worden afgeleverd en tien of elf uur later worden opgehaald. 'Ouders hebben toch ook geen elfurige werkdag?'

Hij wordt bijgevallen door Suzanne Toll, leerkracht op de Trollenburcht. 'Veel kinderen vallen 's middags om van vermoeidheid. Het ook erg moeilijk om tot rust te komen met zoveel andere kinderen om je heen.'

Aan de kwaliteit van de naschoolse opvang kan het haast niet liggen. Die is op Zweedse scholen in deskundige handen van fritidspedagogen oftwel vrijetijdspedagogen. Dat zijn hbo-of zelfs universitair geschoolden met dezelfde status als docenten. Zoals de docenten verantwoordelijk zijn voor de educatie, zo zien de vrijetijdsagogen toe op de vorming van de persoonlijkheid van het kind.

Want de oorspronkelijke filosofie achter de brede school is natuurlijk wel dat het kind er beter van moet worden. De eerste generatie Nederlandse brede scholen staat niet voor niets in achterstandswijken waar de naschoolse activiteiten het gat in de opvoeding moeten dichten. Waar kinderen geen ontbijt krijgen en na schooltijd op straat rondzwerven of erger. En nog belangrijker: waar de naschoolse programma's een bijdrage moeten leveren aan het wegwerken van onderwijsachterstanden.

Dat zijn nogal hooggespannen verwachtingen. Zeker als je bedenkt dat de naschoolse programma's in Nederland door het buurt-en clubhuiswerk in elkaar worden gesleuteld. Onderzoek naar de effecten van de verlengde schooldag op de prestaties van de kinderen wordt (nog) niet gedaan. In Nederland noch in Zweden. De gunstige effecten van de verlengde schooldag op de leerprestaties lijken boven elke twijfel verheven.

Dat is vreemd. Want de onderwijsachterstand van allochtone leerlingen in Zweden is hardnekkiger dan die in Nederland alle brede scholen ten spijt. Waar het gat tussen allochtone en Nederlandse kinderen elk jaar ietsje kleiner wordt, lukt het de Zweden helemaal niet om die loof te verkleinen.

Het geloof in de heilzame werking van de brede school is er niet minder om. Sommige Nederlandse gemeentebesturen willen in achterstandswijken all nog maar brede scholen. Schooldirecteuren die aarzelen, dreigen uitgesloten te raken van de gemeentelijke achterstandsgelden, en kiezen eieren voor hun geld.

De populariteit van de brede school beperkt zich allang niet meer tot achterstandswijken. Overal wint de brede school terrein, van Waalre tot Bussum en van Geldrop tot Wijk bij Duurstede. Ook op VINEX-lokaties verrijzen steeds meer brede scholen. Een gemeentebestuur zet liever een multifunctioneel gebouw neer dat dag en nacht open is, dan een klassiek schoolgebouw dat 30 tot 70 procent van de tijd leeg staat. De basisschool wordt steeds meer gezien als hbindmiddel en trefpunt in een wijk en moet dus ruimte bieden en openstaan voor andere activiteiten.

In de betere wijken zien schoolbesturen de verlengde schooldag bovendien als hmiddel om tweeverdienende ouders aan zich te binden. Een school die niet inspeelt op de maatschappelijke trend dat ouders steeds minder tijd in de opvoeding van hun kinderen (kunnen) steken, is een dief van zijn eigen portemonnee. In Zweden noemen de scholieren de school huset, oftewel huis. Veel Zweedse basisscholen lijken ook wel op een gezinsvervangend tehuis. Het interieur heeft een hoog Ikeagehalte met vrolijke gordijnen, makkelijke zithoeken. De kinderen lopen er op sloffen of sokken. Elke school heeft een keuken en een kok. Er wordt tussen de middag gezamenlijk warm gegeten. En aan het eind van de dag is er soep of een snack.

Bijna alle scholen hebben een sociaal werker in dienst en een eigen (deeltijd) psycholoog. De schoolzuster fungeert als praatpaal voor kinderen met problemen en houdt de lichamelijke ontwikkeling van de kinderen in de gaten. Aan alles is gedacht. Maar als de kleuters in de zelfbedieningskantine een lunch samenstellen van gekookt aardappeltje en twee schijfjes biet, is er niemand die er wat van zegt.

Een kwetsbaar punt in de opzet van de brede school is de samenwerking tussen alle voorzieningen die er samenkomen. 'Er bestaat de neiging problemen door te schuiven in plaats van ze op te lossen', erkent Margarethe Herthelius, directrice van basisschool de Trollenburcht. 'Want wat gebeurt er als een kind altijd vies op school komt? De leerkracht stuurt de leerling naar de sociaal werker en daarmee is voor hem de kous af. Alsof die sociaal werker het kind regelmatig onder de douche kan zetten! Nee, de leerkracht moet doen wat op zijn pad ligt. En dat betekent dat hij tijdens de lessen aandacht moet besteden aan persoonlijke hygi en het belang daarvan.'

Ook in Nederland is de onderlinge samenwerking op brede scholen vaak een heikel punt. Soms komt de samenwerking zelfs nauwelijks van de grond. Wat resteert is een soort bedrijfsverzamelgebouw waarin alle partijen hun eigen gang gaan. 'Ik zou de schooldirecteuren die achteraf spijt krijgen niet de kost willen geven', aldus Niels Kuiper, scholenbouwdeskundige van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG). Hoe hij dat weet? 'Als ik zie dat de schooldirecteur een muurtje heeft gemetseld tussen de school en de rest van het gebouw, weet ik genoeg.'

Naarmate kinderen ouder worden, is het lastiger om ze een interessante verlengde schooldag aan te bieden. Dat blijkt wel in Zweden. De kinderen tot tien jaar blijven massaal na schooltijd op school (90 procent). Van de kinderen boven de tien gaat nog maar 35 0 procent naar de naschoolse opvang. Het merendeel van de tieners is dus vanaf twee rie uur 's middags op zichzelf aangewezen. Tot vader en moeder thuiskomen van het werk.

'Daar zijn ze eigenlijk veel te jong voor', vindt schooldirectrice Margaretha Herthelius. 'Erg riskant. Eigenlijk kunnen deze kinderen nog niet zonder toezicht', oordeelt Anna-Lena Sjd, directrice van de Rozentuin in Veras.

Dat betekent overigens niet dat de brede school in Zweden ter discussie staat. 'Wij Zweden willen een comfortabel leven leiden en dat gaat makkelijker met twee inkomens', verklaart Herthelius. 'Dat draaien we nooit meer terug.' En voor de jongere kinderen zijn de naschoolse activiteiten een welkome aanvulling op het schoolleven. 'We spelen ijshockey met ze en voetbal. We gaan het bos in. Er zijn zoveel ouders die nooit met hun kinderen de natuur in gaan. En onze leerlingen zijn t geen achterstandskinderen', aldus Barbro Ridman.

Maar steeds meer schooldirecteuren in Zweden vragen zich af of ze niet teel op de stoel van de ouders zijn gaan zitten. 'Het houdt gewoon niet op', aldus Ridman. 'De vraag is nu of we in de vakanties opengaan. En 's avonds. Ik heb bewondering voor collega's in achterstandswijken die dat doen. Maar ik vind het tijd dat ouders weer hun verantwoordelijkheid nemen. Ik heb ouders die vinden dat hun kinderen fruit moeten leren eten. En ouders die weigeren met hun kind naar de psycholoog te gaan, want dat kan de school wel regelen.'

Het aanbod cret telkens nieuwe behoeften, zo blijkt in Zweden. 'Ouders spenderen nog maar zo weinig tijd met hun kinderen dat ze zich soms geen raad weten als het hele gezin thuis is', legt Anna-Lena Sjd uit. Daarom verrijzen er steeds meer peuterspeelzalen waar moeders leren met hun kleintje te spelen. 'Veel ouders denken dat kinderen zich alleen maar kunnen vermaken in een pretpark of op de Canarische Eilanden. Een balletje trappen of een spelletje doen, is er niet meer bij.'

Tot haar stomme verbazing las Sjd onlangs in de krant een pleidooi om scholen te verplichten hun leerlingen van een fiets te voorzien. Want Zweedse kinderen fietsen steeds minder en hebben tegenwoordig helemaal geen fiets in de schuur staan. 'Ik hield het eerst niet voor mogelijk. Maar over dat thema is nu een heel serieus debat gaande. Als dgeen teken is dat we een tikkeltje te ver zijn gegaan . . .'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden