'Een verhaal moet zijn als een verzameld paard'

De boeken van Ellen Ombre (Paramaribo, 1948) vielen op door het eigenzinnige geluid dat de Surinaamse, die géén Surinaams schrijfster genoemd wil worden, ten gehore bracht....

Ellen Ombre is geen vrouw voor koetjes en kalfjes. Ze heeft haast. Wellicht heeft dat te maken met haar vrij late debuut, in 1992. Herhaaldelijk zegt ze dat ze ergens geen tijd, geen rust, geen geduld voor heeft. Niettemin neemt ze ruim de tijd voor een lang gesprek. Ze weegt haar woorden zorgvuldig af. Haar manier van spreken getuigt van de ingetogen gedrevenheid, die ook haar verhalen kenmerkt.

Ook de nieuwe verhalen gaan weer over maatschappelijke misstanden, maar ze zijn nu eerder onderkoeld dan fel van toon. Ze zegt: 'Een verhaal moet zijn als een verzameld paard. Ik ben pikeur geweest en heb mijn eigen paarden ''gebroken'', zoals dat heet, ingereden. Een verzameld paard, zoals dat van Ankie van Grunsven, heeft een ingehouden spanning en is zoveel aangenamer om naar te kijken dan een op hol geslagen paard. Dat geldt ook voor verhalen. Een verhaal vol loze woorden vind ik afschuwelijk om te lezen. Ik heb moeite met die dikke romans van tegenwoordig, die enorm opgeblazen Amerikaanse boeken, siliconen-romans.

'Het compacte schrijven is iets wat me steeds beter lukt. Mijn grote voorbeeld is Bordewijk. Er is een schitterend boek van hem, Tijding van ver, dat niemand kent, waarin hij met heel veel liefde een Surinaamse vrouw beschrijft. Onbevooroordeeld. En dat in die tijd, vlak na de oorlog.

'Ook W.F. Hermans is mij dierbaar. Het is een heel filosofische schrijver en hij is ongekunsteld, een man zonder poespas. En een meesterlijke stijl. Ook hij schreef meeslepend over de koloniën, in De laatste resten tropisch Nederland. En Céline bewonder ik, maar dat kun je nauwelijks zeggen met zijn politieke verleden.

'Er zijn mensen die ook Hermans zijn politieke standpunten aanrekenen, over Zuid-Afrika bijvoorbeeld. Maar ik vond dat Hermans helemaal gelijk had om te gaan. Krankzinnig dat hij geboycot werd na zijn bezoek aan Zuid-Afrika. Laten we er maar over ophouden.

'Ik houd ook erg van het werk van Frederik van Eeden, maar dat heeft deels te maken met nostalgie. Mijn grootmoeder was verwoed fan van Van Eeden. Je moet je voorstellen, het was een hele mooie zwarte vrouw met van dat kroese haar, en zij citeerde vaak hele stukken uit Van Eedens boek Van de passielooze lelie.

'Ik werd zelf in een keurslijf, bijna victoriaans opgevoed. In mijn milieu leefde een angst voor wat ze ''verwildering'' noemden. Suriname was voor mij een geciviliseerd land, en zo dacht ik dat Nederland ook zou zijn. Maar toen ik hier aankwam op mijn dertiende, voelde ik me bedrogen.

'Ik kwam terecht in een milieu waar ik bang van werd. Mensen wisten weinig, lazen niet en omdat ze nooit lazen, wisten ze niets. Ze hadden geen idee dat de wereld veel groter was dan Amsterdam en het Franse kamp in Bussum. Het heeft me gefrustreerd dat men niets over Suriname, over mijn achtergrond wist.

'Als ik nu lezingen geef in de provincie, is men nog steeds verbaasd dat ik keurig Nederlands spreek. Dat steekt me, dat je je eigen geschiedenis niet kent, niet weet hoe wijd verspreid het Nederlands was in de koloniale tijd. Hier in Amsterdam zijn er weer andere vooroordelen. Zo hoor ik vaak dat ik zo sophisticated ben. Voor een Surinaamse. Denken ze dat je uit New York komt.

'Ik heb een enorm geheugen voor mensen die me kwaad hebben gedaan, ik vergeef niet gauw. Zoals een buurvrouw die toen ik hier kwam wonen, zei dat de buurt zo achteruit ging. Toen was ik nog naïef: ik begreep pas later dat ze onder andere op mij doelde. Naarmate mensen meer gesettled zijn, sluiten ze zich af voor wat ze ''de ander'' noemen, voor wat uitheems is.

'Ik ben een tamelijk rancuneus iemand, maar lijd daar niet onder. Ik kan daar in mijn verhalen vorm aan geven. Het is ook de beste manier om je het verleden scherp te herinneren. Leuk is dat niet. Mensen die wél alles vergeten, alle emoties verdringen, zijn aardiger dan ik.'

- Het zijn niet alleen de Nederlanders die het moeten ontgelden. Vrijwel alle personages in 'Valse Verlangens' worden gedreven door opportunisme en verlangen naar macht.

'Ja, het gaat in deze verhalen vaak over macht en onmacht, macht van de elite, van de militairen, van het geld, van de onwetendheid. Het zijn onprettige verhalen. Ik wil het niet, het gaat vanzelf, ik wou dat ik eens wat anders kon. Ik voel me nogal bedrogen door de wereld om mij heen.'

- U wilt in uw verhalen iets aan de kaak te stellen?

'Het is natuurlijk heel raar als je zelf een neger bent, je te realiseren dat er niet zo lang geleden in de vroegere koloniën verschrikkelijke dingen gebeurden tussen blanken en zwarten. Nu nog word ik geconfronteerd met, bijvoorbeeld, de kleur van mijn huid. Mensen blijken niet geïnteresseerd in wie je onderhuids bent.'

- Zouden deze verhalen iets kunnen veranderen?

'De lezers zullen zichzelf herkennen. Ik probeer zoveel mogelijk te observeren en niet bevooroordeeld te zijn. De voorvallen in mijn verhalen zijn realistisch, wat niet betekent dat ze ''echt gebeurd'' zijn of autobiografisch. Ik ben nieuwsgierig en beleef ontzettend veel. Dat wil nog niet zeggen dat die gebeurtenissen mij allemaal overkomen zijn. Ik kan in de personages dingen kwijt die ik om me heen gezien heb.'

- U schetst in deze verhalen geen opwekkend beeld van het huidige Suriname: verpauperd en corrupt.

'Vergeet niet dat het toen ik er woonde ook al heel treurig was en voornamelijk paradijselijk voor mensen met geld. Er is een tekst van Halberstadt, een Hollander, die in 1856 al schreef over de corruptie van de Nederlanders in Suriname, hun onwetendheid, desinteresse en domheid. Eigenbelang was het enige wat gold. Nadat aan het einde van de negentiende eeuw de plantages failliet waren gegaan, heerste er een enorme armoede.

'Nog steeds is er in Suriname geen ziektekostenverzekering. Nederland had er op z'n minst voor kunnen zorgen, samen met Suriname, dat die dingen geregeld waren. Dat is niet gebeurd, de informatie die ik daarover heb is schrijnend.

'Als ik nu in Suriname kom, ben ik ook daar uitheems. Het verbaast me hoe ongeïnteresseerd mensen daar zijn. Maar je kan hogere waarden, cultuurgoed, pas koesteren als je geen honger hebt.

'Laten we echter niet te veel over het negatieve praten. Ik heb een hekel aan mensen die het slachtofferschap koesteren, zowel vrouwen als negers als joden. Je hebt een grote voorsprong als je uit Suriname komt. Ik ben opgegroeid met zoveel ethniciteiten, zoveel talen, zoveel geuren - zoals de wereld er op den duur overal uit zal gaan zien. Ook in Nederland. Er vindt in Nederland een kruisbestuiving plaats, de gesloten circuits worden opengebroken.

'Nu zie je nog te vaak twee partijen ontstaan. Kijk maar naar het Nederlandse kunstbeleid, waar zich een tweespalt afspeelt. Enerzijds is er een groep die zich bezighoudt met ''hoge'' kunst, anderzijds zijn er mensen die zich helemaal op kunst voor allochtonen storten. Dat was niet wat Van der Ploeg bedoelde.'

- U heeft het niet erg begrepen op mensen met 'Goede bedoelingen', zoals uw boek over ontwikkelingshulp in Benin heette. Hoewel uw nieuwe bundel besluit met de woorden 'ik weet niets van andermans drijfveren', worden die drijfveren wel degelijk keer op keer in uw werk aan de orde gesteld.

'Bij mijn reizen in West-Afrika heb ik zelden mensen gezien die niet vanuit een zekere zelfgenoegzaamheid opereerden. Het heeft te maken met etnocentrisme - ik zeg met opzet geen 'racisme', met dat woord moet je heel voorzichtig zijn - of met aversie: andere mensen niet kennen en niet willen leren kennen.

'Ontwikkelingshulp vind ik beschamend, betuttelend. Er wordt een illusie geschapen, zo van: zij mogen ook meedoen, maar dan voor spek en bonen. Dat is vaak de praktijk van de ontwikkelingshulp, maar ik geloof dat Herfkens een andere koers vaart dan Pronk, die mijns inziens veel kwaad heeft aangericht in Suriname.'

- Is het geen paradox dat u zich aan de ene kant zo afzet tegen mensen met ideologische drijfveren, en anderzijds zelf ook probeert de lezers van uw verhalen op te voeden?

'In Suriname is het leven pathologisch verstrengeld met politiek en met Nederland. Iedereen is ertoe veroordeeld.'

- Zoals een van uw personages, Humprey, van wie gezegd wordt dat hij zich niet met politiek bemoeide. De politiek bemoeide zich met hem. 'Hij werd onpasselijk van de wanverhoudingen, de armoede, de corruptie.' Bent u ook zo 'pathologisch verstrengeld'?

'Op mijn manier wel, maar ik ervaar mijn afkomst vooral als positief. Ik heb heel bijzondere herinneringen aan mijn kindertijd. Zonder dat had ik nooit mijn verhalen kunnen schrijven. Ik ben niet ongelukkig over mijn achtergrond. Het streven naar geluk is onzinnig. Je kan er hooguit naar streven je omgeving niet te veel kwaad te berokkenen.'

- Er lijkt ook een tegenstrijdigheid te schuilen in het feit dat u niet wilt worden geafficheerd als Surinaams schrijfster, maar wel altijd over Suriname of Surinamers schrijft.

'Dat is ook tegenstrijdig, maar ik ben in de eerste plaats een Nederlandstalige schrijfster. Ik vind ook dat er door iedereen die zich hier vestigt, Nederlands gesproken moet worden. Onderwijs in de eigen cultuur en taal is waanzin, dat werkt het ontstaan van getto's in de hand. Al die nieuwe Nederlanders kunnen iets aan onze cultuur, aan onze taal toevoegen. De incestueuze Nederlandse cultuur wordt er grootser door.'

- U heeft een voorkeur voor onbekende uitdrukkingen als 'de grijsaard gaf geen draad'? Is dat Surinaams?

'Het is juist oud Nederlands. Ik houd van oude woordenboeken. Er is veel taal die zomaar verdwijnt en ik vind het enig als er nieuwe woorden bij komen. Het woord ''hosselen'' bijvoorbeeld komt uit Suriname, maar staat nu ook in de Van Dale. Net als ''winti''. Een mooi Surinaams woord vind ik ook ''fluisterbroek'' voor legging. Omdat je er de lippen van een vrouw zo duidelijk in kan zien, werd mij uitgelegd, die fluisteren: ''Zie je me niet, zie je me niet.''

'Het is leuk dat taal niet statisch is, maar dynamisch, net als de cultuur. Kijk maar naar het eten, of naar de mode, naar de manier waarop vrouwen zich nu verzorgen en onder hun truitjes hun blote buik laten zien en piercings: dat heeft allemaal te maken met een groter wordende wereld. Want wat is nou Nederlandse cultuur? Zo'n tentoonstelling over De Gouden Eeuw gaat aan het overgrote deel der Hollanders voorbij. Die hebben het veel te druk met elkaar, in Torremolinos, in hun strijd om een bruine huid.'

- Wat vindt u van het Boekenweekthema 'schrijven tussen twee culturen'?

'Het klinkt benauwd en beperkend; alsof je tussen twee culturen geplet wordt. Het is geen beperking, maar een uitbreiding van je wereld om je in andere culturen te verplaatsen. Ik probeer oprecht na te denken over mijn leven, het leven van anderen, het leven mét anderen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden