Een vaak zwaar beproefde vriendschap

EEN MAAND NA de Oktoberoorlog van 1973 sprak de Israëlische premier Golda Meir op een bijeenkomst van de Socialistische Internationale....

'Golda Meir viel Den Uyl om de hals', herinnerde Bram Stemerdink, destijds staatssecretaris van Defensie, zich twintig jaar later. 'Den Uyl dacht dat het was vanwege de Nederlandse diplomatieke en morele steun aan Israël in de eerste dagen van de oorlog (...) Maar dat was niet zo. Golda wilde Joop bedanken voor de wapenhulp die Nederland vrijwel meteen na het uitbreken van het conflict had geboden.'

Premier Den Uyl en minister van Buitenlandse Zaken Max van der Stoel wisten niet het fijne van die wapenhulp. Ze dachten zelfs dat er in oktober 1973 geen militaire steun uit Nederland was geweest, zoals bleek uit antwoorden van Van der Stoel op kamervragen. In werkelijkheid waren in oktober bijna elke nacht Israëlische vliegtuigen geland op de basis Gilze-Rijen, die beladen met munitie en onderdelen van tanks en kanonnen naar Israël vertrokken. Dat was achter de rug van Den Uyl en Van der Stoel om geregeld door minister van Defensie Henk Vredeling.

Dit verhaal wordt in geuren en kleuren beschreven door de journalist Frans Peeters in zijn boek Gezworen Vrienden - Het geheime bondgenootschap tussen Nederland en Israël. Het is niet helemaal nieuw; het was in 1993 al onthuld in Het Parool, door Frans Peeters zelf. Het vormt wel een van de meest pikante onderdelen in de 'journalistieke verkenningstocht door de hedendaagse geschiedenis van Israël en Nederland', zoals Peeters zijn boek omschrijft. De auteur heeft zich goed gedocumenteerd en gesproken met tal van sleutelfiguren .

Peeters beschrijft hoe vanaf eind jaren veertig een 'speciale relatie' ontstond tussen Nederland en Israël, een band die met ups en downs tot op heden heeft standgehouden. Zo zaten tijdens de begrafenisplechtigheid voor de vermoorde premier Rabin, eind 1995, koningin Beatrix en premier Kok naast president Clinton en Rabins opvolger Peres, terwijl de Franse president Chirac en de Britse premier Major met een plaats op de tweede rang genoegen moesten nemen. 'Met Nederland hebben we nu eenmaal een speciale band, daarom geven we jullie koningin en jullie premier de beste plaatsen naast de Amerikaanse president', lichtte een Israëlische ambtenaar toe.

Volgens Peeters is die speciale relatie een uitvloeisel van een afspraak tussen de sociaal-democratische oud-premier Willem Drees en zijn Israëlische ambtgenoot David Ben-Gurion. Het betrof geen officiële overeenkomst en het stond ook niet op papier, maar was volgens de vroegere staatssecrearis van Defensie Kranenburg 'een zinnetje in de trant van: Je kunt op ons rekenen'.

Over de effecten van de speciale relatie is het boek kritisch: 'Zoals zo vaak in de Nederlandse geschiedenis leidde in het geval van het bondgenootschap met Israël louter goede bedoelingen naar een moeras van ondoorzichtigheid en onwetendheid.' Peeters' kritiek heeft met name betrekking op de militaire kant van de Nederlands-Israëlische relatie. Tijdens de oorlogen van 1956, 1967 en 1973 en in de Golfoorlog speelde Nederland een niet te verwaarlozen rol als wapenleverancier voor de Israëli's. Ook werden hier incidenteel Israëlische militairen getraind, bijvoorbeeld voor het met tanks oversteken van een rivier. Die kennis kwam van pas, toen tegen het einde van de Oktoberoorlog generaal Sharon met een tankeenheid het Suezkanaal overstak. Hier was, constateert Peeters, geen sprake meer van defensieve samenwerking, maar kreeg het informele bondgenootschap offensieve trekken.

Vraagtekens zet Peeters ook bij de gang van zaken rond het verschaffen van Patriots aan Israël tijdens de Golfoorlog in 1991. De Patriots waren bedoeld tegen de Iraakse Scud-raketten. De Nederlanders die de afweerwapens bedienden, kwamen onder Israëlisch commando. Peeters vraagt zich af wat de reactie in Nederland zou zijn geweest als de Nederlandse militairen opdracht gekregen zouden hebben bijvoorbeeld een Iraaks toestel vol chemische explosieven neer te halen. Dat zou dan waarschijnlijk zijn neergestort boven Jordanië of de westelijke Jordaanoever met alle gevolgen vandien voor de Arabische burgerbevolking. Je moet er inderdaad niet aan denken dat zoiets zou zijn gebeurd, maar het is behoorlijk hypothetisch.

Peeters schrikt er in het algemeen niet voor terug om de gegevens die hij heeft gevonden (of liever gezegd gerangschikt, want echt nieuw is vrijwel niets), zwaar aan te zetten. Daardoor krijgt Gezworen vrienden hier en daar een branderige toon, zoals ook al uit de ondertitel (Het geheime bondgenootschap tussen en Israël) blijkt.

Ook de invulling van het 'bondgenootschap' doet af en toe wat schematisch aan. Peeters ontwaart twee centrale componenten, beide bedoeld om de Israëlische veiligheid te bevorderen, te weten de samenwerking op wapengebied en bij het bevorderen van de immigratie naar Israël. Omdat dit laatste ook een centraal doel van de Israëlische overheid was, beschouwt Peeters het door Nederland behartigen van de Israëlische diplomatieke belangen in Moskou (waaronder het verstrekken van visa aan joodse emigranten viel) als deel van het 'bondgenootschap'. Dat lijkt me nogal vergezocht; uit publicaties van Nederlandse diplomaten in Moskou, zoals oud-ambassadeur Buwalda, blijkt veeleer dat het hier om een humanitaire missie ging (die incidenteel trouwens tot wrijving met Israël leidde over het reisdoel van de emigranten, van wie velen liever naar de VS dan naar Israël wilden).

Ietwat potsierlijk is het verband dat Peeters legt tussen een nogal schimmige couppoging van Nederlandse officieren in de jaren zestig en de rol van de Centurion-tank in de Zesdaagse Oorlog. Die verouderd geachte tank, die zowel Nederland als Israël bezat, bleek het toen nog goed te doen en dat zou de onvrede bij de Nederlandse officieren hebben verminderd.

Dit soort sterke verhalen doet afbreuk aan het informatieve gehalte van Gezworen vrienden. Dat is jammer, want over het geheel genomen geeft Peeters een degelijk overzicht van de manier waarop de relatie tussen Nederland en Israël zich de laatste vijftig jaar heeft ontwikkeld, waarbij aanvankelijke kilheid en vrees voor ongunstige Arabische reacties plaatsmaakten voor een vriendschap die wordt ingegeven door een gevoel van verbondenheid. Een vriendschap die vaak zwaar op de proef is gesteld (door reacties vanuit de Arabische wereld, zoals de olieboycot van 1973, door behoedzamer opererende Europese partners en niet te vergeten door Israël zelf), maar waarvan de fundamenten nog altijd intact lijken.

Anet Bleich

Frans Peeters: Gezworen Vrienden - Het geheime bondgenootschap tussen Nederland en Israël.

L.J. Veen; 320 pagina's; ¿ 34,90.

ISBN 90 254 2352 3.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.