Een tweede huis in Polen

In Silezië ligt het land er nog precies zo bij als de Duitsers het hebben achtergelaten. De realiteit van het Brusselse landbouwbeleid komt echter dreigend dichterbij....

'Nee, zo moet je het doen.' De oude Jurek pakt de zeis, hangt zijn sigaret in een mondhoek en maait met onvoorstelbaar gemak twee vierkante meter beenhoog onkruid weg. Onbeholpen doe ik zijn bewegingen na. Het onkruid is taai en de boomgaard lijkt nooit op te houden. Maar ik denk aan Lewin, de grootgrondbezitter uit Tolstojs Anna Karenina, die met zijn boeren een korenveld maait en daarin een diepe bevrediging vindt. Zijn zeis wordt gewet door een oude lijfeigene, de mijne door Jurek.

Een reis naar het Poolse platteland is een reis terug in de tijd. Oude boerderijen, kleine weggetjes en slordige velden vol bloemen. In Silezië ligt het land er nog precies zo bij als de Duitsers het hebben achtergelaten toen ze na de verloren oorlog uit hun huizen werden verdreven.

Het is wat Armando een 'schuldig landschap' zou noemen. De eeuwenoude graven van de Duitsers bij het prachtige kerkje van Swiecie zijn in 1945 stukgeslagen. In het halfduister van een schuur kan plotseling een vooroorlogs opschrift opduiken: Müller Landbaumaschinen, Greiffenberg. En door die kaart met Duitse en Poolse plaatsnamen, gekocht in een winkel voor nostalgische Duitsers in het grensstadje Görlitz, weet je dat Swiecie vroeger Schwertburg heette.

Dit was een van de rijkste Duitse landbouwgebieden, dat is te zien aan de grote boerderijen. Jurek wijst op een oude brug van grote stenen over een snelstromend beekje. 'Zie je hoe degelijk dat is aangelegd. Dat is nog van de Duitsers, zo mooi kunnen wij Polen dat niet.' Het lieflijke landschap is een van de decors van de grootste etnische zuivering in de geschiedenis. Twaalf miljoen Duitsers zijn uit het huidige Polen, Tsjechië en Rusland verdreven, twee miljoen kwamen daarbij om door moord, deportatie, honger en kou.

Maar hoe afschuwelijk we de wraak van Stalin en de Oost-Europeanen achteraf ook vinden, deze bucolische idylle is er wel aan te danken. Was dit nog Duitsland geweest, dan waren er grote wegen aangelegd en moderne landbouwbedrijven ontstaan. Loop nu langs de beek naar beneden en je ziet de varkens zich tevreden in de modder baden en sjofele oude boerinnen tegen hun kippen en eenden praten.

In Polen is dit een arme uithoek. Er is weinig over van het bloeiende leven van voor de oorlog, toen in elk dorp handwerkslieden woonden. Hier werden na de zuivering boeren gevestigd die op hun beurt verdreven waren uit het oosten van Polen, dat werd ingelijfd bij de Sovjet-Unie. Ze kwamen in uiterst moderne boerderijen terecht en bliezen soms per ongeluk de centrale verwarming op, omdat ze een dergelijk systeem nog nooit hadden gezien.

Een deel van de boerderijen van toen staat leeg. Je kunt ze kopen voor een habbekrats. Darek, de zoon van Jurek, heeft een statige boerderij met binnenhof en stallen aan de beek in Swiecie gekocht en is met zijn vrouw Justyna een ecoboerderij begonnen. Maar het is moeilijk iets te produceren dat voor een behoorlijke prijs te verkopen is, zeker voor een stel sportleraren. Van de twee geiten is na de tragische dood van Lolek alleen Bolek nog over. Darek heeft zijn boerderij opengesteld voor toeristen, die op de tweede verdieping een ruime en ouderwetse boerenwoning kunnen huren.

Achter de boerderij ligt een grasveld met een schommel aan een oude boom, waar Darek 's avonds een kampvuur stookt en in het Engels een gratis introductie geeft over het thema: 'Waarom het met Polen nooit wat zal worden.' Het landschap glooit er fraai omhoog. In het bos op de heuvelrug groeien veel paddestoelen. Als je geluk hebt, neemt Jurek je mee wanneer hij ze gaat zoeken. Dan krijg je ook een mandje en een mesje en kies je zonder uitzondering de giftige uit. Bij de kersen en kruisbessen in de boomgaard zijn dergelijke vergissingen uitgesloten. Je kunt je er wel ziek aan eten, zoveel zijn het er.

Een boerderij verderop woont een oude Oekraïense die Pani (mevrouw) Nina wordt genoemd en even tandeloos als hartelijk is. In de stal, die zich zoals gebruikelijk in het huis bevindt, liggen een paar koeien. Pani Nina verkoopt heerlijke zure room en melk die ze uit een oude grote pan bij de stal schept. 'Dit voldoet niet aan de opslag-normen van de Europese Unie', zegt Darek droog.

Het lijkt een grap, maar de realiteit van het Brusselse landbouwbeleid komt dreigend dichterbij. In Polen leven drie miljoen keuterboertjes als Pani Nina. De helft van hen moet verdwijnen, wil Polen zijn landbouw enigszins aanpassen aan West-Europa. Het charmant ouderwetse landschap is ook bedreigd. Darek is lid van de International Coalition to Protect the Polish Countryside, een actiegroep, die een achterhoedegevecht levert tegen het verdwijnen van de heggen en weggetjes die in Frankrijk en Duitsland allang niet meer bestaan.

Maar gelukkig laat de vooruitgang op zich wachten. In de heuvels van Silezië, op slechts 900 kilometer van Nederland, is het nu nog een paradijs voor West-Europeanen die hun eigen landschap overgereguleerd vinden. Zoals de Nederlandse vereniging voor vrije wandelaars Nemo, die hier een landhuis heeft en van de onverharde paden geniet.

Er zijn ook individuele Nederlanders die de sprong wagen en voor enkele tienduizenden guldens zo'n reusachtige traditionele boerderij kopen. Zoals het beeldhouwersechtpaar Tony en Lucia Gerlach, die hun Nederlandse dijkhuis verkochten en van wat overschoot kunnen leven. De koop moet wel via een betrouwbare Pool gebeuren, want wettelijk is het buitenlanders niet toegestaan een huis te bezitten. Het opknappen kost vaak meer dan een ton, hoewel de Poolse arbeiders maar drie tot vier gulden per uur vragen.

Ron Rote, een Amsterdamse milieu-econoom, kocht een prachtige vakwerk-boerderij met uitzicht op de bergen die de grens vormen met Tsjechië. Hij is na vijftig bezoeken nog steeds enthousiast over het 'wilde oosten', waar het leven niet zo voorgekookt is. 'Een verrukkelijk volk', noemt hij de Polen. Ze kunnen alles en zijn door het harde leven niet zo verwend. Maar hij looft ook hun poëzie en de aandacht en tijd die ze aan elkaar besteden.

In het gebied heerst wel armoede. Er zijn veel dronken mannen op straat en er moet altijd een oppas in het vakantiehuis zitten, anders wordt het leeggeroofd. In Rote's boerderij woont het gezin van de Duitser Arne, die in de omgeving met veel zorg oude boerderijen opknapt en alles afweet van koopmogelijkheden.

Vlakbij in het grensgebergte liggen de oude Duitse kuuroorden Swieradow Zdroj (Bad Flinsberg) en Szklarska Poreba (Schreiberhau), waar de villa's weemoed ademen. Het stadje Jelenia Gora (Hirschberg) heeft een prachtig plein. Duitsers die hier vandaan komen, hebben het soms moeilijk mee te zien hoe vervallen hun Heimat is. 'Maar we komen hier toch ieder jaar, want het blijft het dorp van onze jeugd', zegt een oude vrouw in Mladz (Mühldorf).

Bijna iedere Pool in het gebied heeft wel eens een Duitser op bezoek gehad die zijn oude huis kwam bekijken. Sommigen weigeren ze binnen te laten, anderen onthalen ze hartelijk. Pani Nina omhelsde de oude bewoonster van haar boerderij. 'Dat is toch net zo iemand als ik, die haar huis is kwijtgeraakt', zegt ze.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden