Een tweede baan nodig in de motor van Europa

Een op de tien Duitsers komt zonder een 'Nebenjob' niet rond. Moet er toch een minimumloon komen in Duitsland, of kost dat groei? Het is een hoofdthema in de verkiezingscampagne.

Er rolde onlangs een golfje van linkse verontwaardiging door Duitsland. Uit cijfers van het Duitse bureau voor statistiek blijkt dat bijna een op de tien Duitsers van zijn inkomen niet kan rondkomen. Hij of zij heeft er een tweede baantje bij. Amerikaanse toestanden, en dat, moppert links, in het land dat als de motor van de Europese economie wordt gezien.


Je ziet ze steeds vaker aan de Duitse lantaarnpaal. Velletjes met afscheurbare telefoonnummers waarop een 'Nebenjob' wordt gevraagd. Een baantje voor erbij. In Duitsland ook wel een 'Mini-job' genoemd, een baan die maandelijks niet meer oplevert dan 450 euro. Tot dat bedrag hoeft geen belasting te worden afgedragen. Met de 'Zweitjob' heeft men dan een 'steuerfreies Zubrot', een belastingvrije bijverdienste.


Maar dat het er zo veel zijn, was een verrassing. Volgens cijfers van het Bundesagentur für Arbeit hadden eind 2012 liefst 2,66 miljoen Duitse werknemers naast hun gewone baan een tweede baantje. Dat waren er 59 duizend meer dan het jaar daarvoor.


Armoede

Het is verkiezingstijd in Duitsland, dus links was er als de kippen bij om bondskanselier Merkel te verwijten dat veel mensen in Duitsland - land zonder wettelijk minimumloon - gedwongen worden een tweede baan te zoeken omdat de lonen van het gewone werk zo laag liggen.


Brigitte Pothmer van de Groenen merkt op dat een kwart van de werknemers voor een te laag inkomen werkt. 'Bijna drie miljoen worden in Duitsland met een uurloon van minder dan 6 euro naar huis gestuurd.' Bij dat soort lonen, concludeert ze, is het noodzakelijk een tweede baantje te zoeken.


Deze zienswijze wordt gedeeld door leden van Die Linke. 'Het hoofdberoep levert niet genoeg op om fatsoenlijk van te kunnen leven', moppert partijvoorzitster Katja Kipping. 'Dat is schandalig voor een land als Duitsland.'


Veel economen vinden deze conclusie ietwat kort door de bocht. Want in armere gebieden, zoals in oostelijk Duitsland, waar kapsters bijvoorbeeld minder dan 6 euro per uur verdienen, is het hebben van de 'Zweitjob' veel minder gangbaar. En juist in Baden-Württemberg, samen met Beieren een van de rijkste deelstaten, hebben veel mensen een tweede baantje.


Een woordvoerster van het ministerie van Werkgelegenheid merkte op dat veel mensen een tweede baantje hebben omdat ze een 'hogere behoefte bezitten te consumeren'. Nadat Spiegel Online dit citaat had verspreid, brak op Twitter onder #konsumlust een storm aan kritiek los. De opmerking was, zo viel veelvuldig te horen, een slag in het gezicht voor al diegenen die uit armoede gedwongen waren meerdere banen te hebben.


'Wanneer een moeder vanaf halverwege de maand alleen nog maar havervlokken eet om het schoolreisje van haar kind te financieren, ja, dan is dat konsumlust, klonk het cynisch op twitter. Of: 'Konsumlust: diegene die werkt, kan inkopen doen. Diegene die tweemaal werkt, kan tweemaal inkopen doen. Of toch niet?' En: 'Willkommen in der Billiglohnrepublik Deutschland'!


Lagelonenland

Eind vorige maand werd bekend dat de reële lonen in Nederland na 2010 sterker gedaald zijn dan in crisislanden als Spanje en Italië. Uit een grafiek in de Volkskrant blijkt dat het Nederlandse loon er in die periode met liefst 5,8 procent op achteruit is gegaan. In diezelfde periode ging het gemiddelde loon in Duitsland, een land dat het in tijden van crisis veel beter doet dan Nederland, met 2,7 procent omhoog.


Toch zijn in Duitsland de loonkosten nog lager dan in Nederland. Enerzijds wordt in bedrijfsleven goed verdiend, anderzijds worden in Duitsland lonen betaald die in Nederland als prehistorisch zouden gelden.


In het land van het Wirtschaftswunder gold het begrip minimumloon altijd als een taboeonderwerp. Kreeg Nederland in 1968 een landelijk minimumloon, in (West-)Duitsland werd het, ook in de 'linkse' tijden van SPD-bondskanseliers als Willy Brandt en Helmut Schmidt, nimmer ingevoerd.


Daarbij moet worden aangetekend dat veel bedrijfstakken wel een minimumloon kennen, waarbij dan weer opvalt dat er verschillen bestaan tussen het westen en het oosten. Een verpleegkundige verdient in 'west' 9 euro, voor hetzelfde werk krijgt hij of zij in 'oost' 8 euro.


Agenda 2010

De derde sociaal-democratische bondskanselier uit de geschiedenis, Gerhard Schröder, maakte zich ook niet hard voor het invoeren van een landelijk minimumloon. Sterker, Schröder zette met zijn 'Agenda 2010' in 2003 de bijl aan de wortels van de Duitse welvaartsstaat.


Het bedrijfsleven ging minder belasting betalen, de pensioenleeftijd ging omhoog, er volgde een soepeler ontslagrecht, de loonkosten werden relatief laag gehouden en de bijstands- en werklozenwet werd uitgekleed tot het 'Hartz IV niveau'. Hetgeen in de praktijk betekent dat een alleenstaande uitkeringstrekker minder dan 400 euro per maand ontvangt. De kosten voor de huur (voor een woning tot 50 vierkante meter) worden buiten de uitkering om vergoed. Hartz IV is genoemd naar Peter Hartz, de oud-Volkswagenmanager die de commissie leidde die de hervormingen doorvoerde.


Schröders harde 'Agenda 2010' spleet zijn eigen partij, wat weer tot gevolg had dat in 2005 Angela Merkel (CDU) kon aantreden. Zij wordt nu geprezen voor haar beleid in tijden van crisis, maar het was Schröder, zeggen economen, die de verandering in 2003 inzette die Duitsland, dat destijds nog als 'zieke man van Europa' gold, nu veilig door de eurocrisis sluist.


Nevenschade is er ook: Duitsland werd door de 'Agenda' een beetje als de Verenigde Staten. De verschillen tussen arm en rijk zijn er anno 2013 veel groter dan in Nederland. Veel mensen - ook bejaarden met een klein pensioentje - kunnen nauwelijks rondkomen.


Spaarzaamheid

Maar macro-economisch gezien gaat het Duitsland, in tegenstelling tot Nederland, voor de wind. Merkel is sportief genoeg om haar voormalige tegenstander Schröder voor zijn 'Agenda 2010' te prijzen, zo hoorden we onlangs in Zingst tijdens een verkiezingsbijeenkomst. 'Het gaat Duitsland goed, met minder dan drie miljoen werklozen en ruim 41 miljoen mensen met een baan. Dat komt mede door wat in 2003 begonnen is.'


En met een steek onder water richting Peer Steinbrück, de huidige SPD-tegenstander, wiens naam ze zelden noemt: 'Jammer dat de partij die dat mede in gang heeft gezet, dat anno 2013 niet langer inziet.' De huidige SPD-leiding heeft afstand genomen van delen uit de 'Agenda 2010'. De hervormingen van Schröder behoeven stevige aanpassingen, klinkt het nu.


Merkel blijft erbij dat 'spaarzaamheid' geboden blijft. Grote veranderingen, zoals het invoeren van een wettelijk minimumloon van 8,50 euro, de verkiezingswens van zowel de SPD als de Groenen (Die Linke eist 10 euro), brengen de Duitse concurrentiepositie op de wereldmarkt in gevaar, zegt ze. Haar partij heeft het nu wel voorzichtig over een 'loonondergrens', maar bedragen worden niet genoemd.


Tijdens het recente verkiezingsdebat tussen Merkel en Steinbrück was het thema 'minimumloon' een van de hoofdthema's. Mocht Steinbrück na 22 september de nieuwe bondskanselier worden, dan voert hij het de eerste honderd dagen van zijn bewind meteen in, belooft hij. De kans dat dit gebeurt is klein: Steinbrück staat er in de peilingen belabberd voor.


Merkels vaste coalitiegenoot FDP, partij van werkgevers, is traditioneel tegen. Laat de 'markt' het loonniveau zelf maar bepalen. Partijleider Rainer Brüderle mag er graag op wijzen dat de afgelopen vier jaar een half miljoen werknemers in Duitsland recht hebben gekregen op een goed minimumloon, louter door tariefonderhandelingen tussen organisaties van werkgevers en werknemers. De overheid dient zich daar verre van te houden, is zijn mening. Een wettelijk vastgelegd minimumloon komt de concurrentiepositie van het bedrijfsleven niet ten goede, zegt men in FDP- en ook CDU-kringen. Als gevolg van stijgende loonkosten zullen werkgevers dan genoodzaakt zijn werknemers te ontslaan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden