Een triest debat over een pijnlijke affaire

JAN MARIJNISSEN werd een paar weken geleden, tijdens een van de inmiddels vele kamerdebatten over Srebrenica, live op tv gemaltraiteerd door zijn collega-kamerleden....

ARNOLD KOPER

Maar vervolgens maakte Marijnissen een onvergeeflijke fout, althans in de ogen van de collega's, door onverbloemd de kwestie van de loyaliteit van de landmacht ten opzichte van de minister aan de orde te stellen. Hoe oordeelde de minister over de suggestie, die in enige commentaren maar ook wel door kamerleden was gewekt, dat de loyaliteit van sommigen in het leger te wensen zou overlaten?

De collega's reageerden alsof ze door een adder werden gebeten. Wil Marijnissen man en paard noemen, begon De Hoop Scheffer (CDA): wèlk kamerlid had dan wel geopperd dat er loyaliteitsproblemen zouden zijn? Marijnissen bleef het antwoord schuldig. Later, tijdens het plenaire kamerdebat, beantwoordde hij de vraag overigens wel. Maar destijds had hij zijn bronnen niet bij de hand, en dat was zwak.

Wat zich daarna afspeelde, overtrof de zonde van Marijnissen echter vele malen. Het ene na het andere kamerlid, de sociaal-liberale denkers Valk (PvdA) en Hoekema (D66) voorop, haalde de SP'er door de mangel alsof hij een paria was. Het leek wel of hij zojuist een pornoblaadje had verspreid.

Dat laatste is overigens een ongelukkig beeld. Want enig verbaal sociaal- en milieu-radicalisme daargelaten, opereert de SP'er doorgaans als een brave borst die in ethische kwesties dichter bij het CDA, de kleine christelijke partijen en de EO moet worden geplaatst, dan bij het licht- en vrijzinnige deel der natie.

Hoe dit ook zij, de vraag die Marijnissen stelde was volstrekt op zijn plaats. In de samenleving gonsde het immers van verhalen over cover-ups, militairen die hun eigen gang gingen en de minister zelfs tegenwerkten. En dan is het alleen maar goed als dat ook door een volksvertegenwoordiger aan de orde wordt gesteld.

Inmiddels is gebleken dat er wel degelijk loyaliteitskwesties spelen. De hoge functionaris die onlangs een geheime overeenkomst van de VN met Mladic naar de Volkskrant liet 'lekken', zal dat immers niet alleen hebben gedaan om de waarheid en niets dan de waarheid boven tafel te krijgen. De minister werd andermaal in een lastig parket gebracht, en dat kan toch bezwaarlijk als loyaal gedrag worden beschouwd.

Toen Srebrenica donderdag opnieuw in de vaste kamercommissie voor Defensie en Buitenlandse Zaken werd besproken, was Marijnissen zo beschaafd (of nog zo geïntimideerd) niet op de zaak terug te komen. Maar hij stelde wel voorzichtig een andere vraag: is er sprake geweest van een verborgen agenda van de VN, waarin Srebrenica, dat toch al moeilijk verdedigbaar was, eigenlijk al was opgegeven vóórdat het was gevallen? Omdat de enclave toen al lastig op een toekomstige vredeskaart leek te passen? En zo ja, waarom hadden de VN en de minister dan niet overwogen de bewoners tijdig te evacueren?

Marijnissen werd dit keer niet door de mangel gehaald. Maar dat zal wel komen omdat zijn suggestie perfect paste in het spelletje shifting the blame dat door andere kamerleden met enige gretigheid werd gespeeld.

Helemaal onbegrijpelijk is dat niet. Want de geheime afspraken tussen Mladic en de VN, en vooral de passage waarin de scheiding tussen weerbare mannen en overige inwoners lijkt te worden 'gelegitimeerd', maken duidelijk dat de fouten die destijds door Dutchbat zijn gemaakt (zoals de door majoor Franken ondertekende verklaring) in een bredere context pasten.

En juist daarom was het inderdaad beter geweest als de Kamer, al was het maar vertrouwelijk, daarover eerder door de minister was geïnformeerd.

Voorhoeve kwam overigens met behoorlijk overtuigende antwoorden. Nee, hij had de besprekingen tussen Mladic en de VN aantoonbaar niet verzwegen, maar zich wel aan de geheimhouding gehouden die hem door de VN was opgelegd. En ja, een evacuatie was - zeker door hemzelf - serieus overwogen, maar bleek onhaalbaar omdat de Bosnische regering daar om haar moverende en begrijpelijke redenen niets voor voelde. Van een geheime agenda van de VN was hem in ieder geval niets gebleken. De VN kwamen er, ook al omdat de aftocht van Unprofor/Dutchbat in het geding was, nu eenmaal niet onderuit afspraken met de Bosnische Serviërs te maken. En de pijnlijke inhoud daarvan kan goeddeels uit de realiteit op het slagveld worden verklaard.

Aan de integriteit van de minister hoeft niet te worden getwijfeld. Maar of het allemaal waar is, en of Dutchbat toch niet meer had kunnen doen voor de bedreigde Moslimmannen, kan pas worden beoordeeld als straks de debriefing van de Nederlandse militairen is voltooid. En ook dan zullen er nog wel stukjes van de puzzel overblijven.

Maar zeker tot die tijd moeten kabinet èn Kamer oppassen niet in Srebrenica verstrikt te raken. De kwestie is belangrijk genoeg voor een diepgaand, en misschien straks ook nog wel een onafhankelijk, onderzoek. Maar het voortslepende debat begint wel een trieste, naar binnen gekeerde indruk te maken.

Voorhoeve deed donderdag een gepassioneerde oproep aan de Kamer om bij nieuwe lekken en incidenten enige terughoudendheid te betrachten. Dat is geen onredelijk verzoek, maar zou wel eens een vrome wens kunnen blijven als de minister en de top van zijn departement er niet in slagen zelf wat klemvaster te opereren. De eerste reactie van zijn voorlichter op het geheime VN-document ('niet erg relevant') verdiende in ieder geval geen schoonheidsprijs.

De positie van de minister is niet benijdenswaardig. Hoewel het onwaarschijnlijk is dat hij door Srebrenica politiek nog in de problemen komt, valt nu al te voorspellen dat de affaire hem zijn hele ministerschap zal blijven achtervolgen. Srebrenica, en de manier waarop publieke en politieke opinie erop reageerden, heeft bij delen van de landmacht diepe wonden achtergelaten. De verhouding tussen de top van het ministerie en de landmacht is na alle incidenten bepaald niet optimaal. En dan moet het gevoelige politieke debat over de aansturing van de krijgsmacht in crisissituaties nog beginnen.

Dat zijn problemen van IRT-formaat. Als Voorhoeve erin slaagt ze alleen maar beheersbaar te houden, levert hij al een forse prestatie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden