Een tragikomisch tijdperk vol ruzies

RUYS COLIJN DREES VAN AGT LUBBERS door Jan Joost Lindner..

DRIES VAN AGTS eerste kabinet (1977-'81) heeft een slechtere reputatie dan Koks eerste. Het waren financieel barre tijden en een deel van de CDA-fractie wilde dat kabinet eigenlijk niet. Van Agts bezuinigingsplan Bestek '81 (waarmee hij zou 'toveren') bleef grotendeels onuitgevoerd. Van Agt en Wiegel (VVD) konden het met elkaar fantastisch vinden en lieten andere ministers te veel hun gang gaan. Het was meer 'een kabinet van Dries en Hans' dan van CDA en VVD, zei Lubbers later.

Van Agts tweede zou nog veel beroerder worden, een echt dieptepunt in de staatkundige geschiedenis. CDA en VVD verloren samen drie zetels in mei 1981 en kwamen op 74. 'Dries en Hans' hadden nog even een 'Staphorster' droom: hun minderheidskabinet zou wel gesteund worden door SGP, GPV en RPF. Maar het CDA maakte snel een einde aan die bizarre gedachte. Het moest CDA, PvdA en D66 worden. D66-leider Terlouw had liefst elf zetels gewonnen.

De formatie was hachelijk door de aloude vete tussen Van Agt en Den Uyl (PvdA). En: bijna iedereen vond het vreemd dat Van Agt als premier een switch naar centrum-links wilde maken, maar in het CDA durfde bijna niemand hem tegen te spreken. Na weken geploeter ging Terlouw voor dat premierschap door de knieën. En toen ook maar de PvdA, want de grote vrees was daar dat Terlouw tenslotte CDA en VVD aan een meerderheid zou helpen. Den Uyl deed nu ook mee, als vice-premier en 'superminister'. Dit tot woede van Terlouw, die Economische Zaken kreeg. En die dat niet aan zou kunnen, evenmin als het bemiddelen tussen CDA en PvdA.

De formatie leek eind juli rond, maar ineens wilde Van Agt weer forsere bezuinigingen. Hij had kennelijk geen zin. Er werd nog anderhalve maand geruzied, waarbij de CDA-fractie in drie stukken brak en Beatrix, het nieuwe staatshoofd, Van Agt met een hoogst onwelkome informateur opzadelde. Van Agt had zijn vriend Piet Steenkamp al aangeraden zijn tandenborstel mee naar Den Haag te nemen, maar het werd de kritische De Gaay Fortman.

Van Agt meldde zich ziek en wilde aftreden als CDA-leider, maar de verwachte vurige smeekbeden van zijn achterban tilden hem weer op het schild. Ex-CDA-informateur Jan de Koning mocht niet op Ontwikkelingssamenwerking. Daar kwam 'Houten Cees' van Dijk. De Koning werd als straf voor zijn te goede formatiewerk naar Landbouw verbannen.

Op 11 september stond de reeds vergramde ploeg op het bordes en een maand later was het alweer demissionair. Den Uyl eiste - via de radio - vier miljard gulden voor een banenplan, maar Van der Stee (Financiën) kwam bijna iedere dag met een nieuwe tegenvaller, erfenis van Van Agt I. Zelden hoorden de muren van het Catshuis zulke krachtttermen. Van der Stee werd 'een dubbele boekhouding' verweten en 'schrijven met een vork' (aldus staatssecretaris Marcel van Dam).

Kort daarop brak het kabinet. De PvdA-economen De Galan en Halberstadt maakten als informateurs een nieuw plan, dat wel het kabinet, maar niet het wederzijds vertrouwen zou herstellen. Ook niet binnen de partijen. Van Agt en Van der Stee werd door het CDA te hard spel verweten. En Den Uyl maakte de andere PvdA-ministers woedend met zijn eindeloze monologen en zijn bemoeizucht met hun beleid.

Tot overmaat van ramp kreeg Den Uyl vliegende ruzie met de vakbeweging omdat hij bij zijn gedwongen bezuinigen ook de Ziektewet aanpakte en daarvoor zelfs bestaande CAO's openbrak. 'Dat wordt oorlog', waarschuwde de toenmalige vakbondsleider Kok vergeefs. De Industriebond maakte affiches met Den Uyl als 'minister van Asociale Zaken'. Bij de statenverkiezingen van maart 1982 zakte de PvdA beneden VVD-niveau, het beroerdste resultaat sinds de oprichting. Van Agt constateerde prompt dat de PvdA nu ook minder invloed in het kabinet mocht hebben.

In een dramatische bijeenkomst van de PvdA-ministers in Van Dams werkkamer werd Den Uyl verzocht af te treden, zodat Van Agt en Terlouw dat ook konden doen en het kabinet zonder de drie falende leiders dóór zou kunnen. Het was te laat. Na de breuk in mei (Van Agt had de duimschroeven weer eens vaster aangedraaid) bleven CDA en D66 in het tussenkabinetje Van Agt III, 'gedoogd' door de VVD. De korting op de minima werd nu extra hoog.

De drie leiders die verantwoordelijk waren voor het afzichtelijke geheel werden toch weer allen lijsttrekker. Den Uyl bij gebrek aan duidelijk alternatief. Hij maakte nog goede verkiezingen, maar verder ging de belangstelling vooral uit naar zijn 'kroonprinsen', van wie Kok pas in 1986 het stokje zou overnemen. Terlouw probeerde zijn partij verder te forceren door regeren met CDA en VVD mogelijk te maken en hij verliet ontgoocheld de politiek nadat in september 1982 al zijn zetels winst van een jaar eerder waren weggesmolten.

Van Agt, de ongelukspremier, verloor drie zetels en stapte in oktober tijdens de formatie onverwachts op. Hij was (het) moe en inmiddels omstreden in de CDA-top. Van Agt zei later dat Lubbers was weggegaan als hij was gebleven. Overigens wees hijzelf De Koning als opvolger aan. Maar deze weigerde fier, ten gunste van Lubbers, die 'een positieve grondhouding' toonde. Het was een passend einde van een ruzieachtig, tragikomisch tijdperk en het begin van de Lubbersjaren.

Dit is deel 4 in een serie over 'tweede' kabinetten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.