Een tragedie in omgekeerde richting

Twee meesterlijke thema's zitten verborgen in Ibsens toneelstuk Bouwmeester Solness, deze maand door het Onafhankelijk Toneel gespeeld. Het eerste is de angst voor de opkomende generatie....

Ibsen was eenenzestig jaar toen hij aan het stuk begon te schrijven. Drie jaar later, in 1892, werd het opgevoerd. Hij verwerkte er enkele persoonlijke ervaringen in met drie jonge muzen. De jonge, internationaal vermaarde pianiste Hildur Andersen, met wie hij negen jaar lang een intense, maar vermoedelijk platonische relatie heeft gehad, stond model voor de jonge Hilde Wangel, zoals Joan Templeton in haar Ibsens's Women (1997) overtuigend aantoont.

Het stuk speelt in het altijd jaloezierijke architectenmilieu. De succesvolle Solness, op de top van zijn roem en macht, voelt zich bedreigd door de aanstormende jeugd. Meedogenloos exploiteert hij zijn medewerkers en graait hij naar zijn secretaresse. Hij gunt hen niets, geen liefde en ook geen eigen carri. Hij is de 'arrogantie van de macht' in eigen persoon, gedraagt zich als een echte vertegenwoordiger van de babyboom-generatie, avant la lettre. Een manipulerende machthebber. En net als alle babyboomer nu, moet hij plaatsmaken en opschuiven, maar dat wil hij nog helemaal niet.

Jong tegen oud, een strijd die thans aan de gang is tussen oude en nieuwe politiek. Die ook speelt in de wetenschap, bij hoogleraarbenoemingen, bij hoge ambtelijke benoemingen, bij de troonopvolging in grote bedrijven. Zoals die ook woedt in de echte architectenwereld, onder toneelspelers, in advocatenkantoren, bij onze beroepsvoetballers, columnisten en journalisten. Een conflict en een persoonlijk drama in wording.

Op het moment, dat de nieuwe generatie aflossing van de wacht eist, en Solness is gaan twijfelen aan zijn eigen creatieve en seksuele potenties, verschijnt plotseling een jonge vrouw, de wilde Hilde. Zij trekt hem onstuitbaar aan en neemt hem mee in een duizelig makend avontuur. Hij wordt niet alleen in zijn macht bedreigd, hij is ook nog ongelukkig, gevangen in een doodgelopen huwelijk en hunkerend naar geestelijke en lichamelijke vernieuwing. Kan de wegkwijnende mannelijke macht door vrouwelijke kracht worden verjongd? Kan hij nog keer een puik staaltje van zijn kunnen tonen, een sublieme rol spelen, zijn stoute stukje opvoeren, nog keer stralen? Schitteren als vanouds?

Op dit kruispunt van wegen toonde Henrik Ibsen zich een fijnzinnig psycholoog, een ware leermeester van Freud. De bouwmeester ontvlucht de alledaagse werkelijkheid van angsten en onzekerheid, van schuldgevoelens en competitiezucht en geeft zich over aan illusies, die steeds sterker worden. Tot de dood er op volgt. Bij de klassieke tragedie zie je dat de hoofdpersonen zich langzaam bewust worden, dat ze in illusies geleefd hebben (Oidipous Rex, King Lear) of dat ineens 'de schellen van de ogen vallen' (Kreon in Antigone, Othello). Ze worden allemaal ingehaald door de harde werkelijkheid. Dat is ook nog het geval bij de oudere tragedies van Ibsen (Nora, Hedda Gabler). Maar het opvallende van Bouwmeester Solness is een omgekeerde gang: een vlucht van de werkelijkheid naar de illusie, die niet eens meer wordt ontmaskerd. Dat is hier het tragische.

Daarom zou ik het een typische tragedie voor deze tijd willen noemen, een die verrassend actueel is. Zoals Hilde Wangel als een femme fatale haar bouwmeestertje laat geloven in h nog kinderlijke fantasie en zoals hij voor haar slechts luchtkastelen bouwt, zo praten wij elkaar aldoor illusies aan: het gras is altijd groener bij de buren, het jonge meisje is eindelijk de verlossing uit een saai en liefdeloos leven, vijftien seconden roem op de televisie is de ultieme levensvervulling, 'We' worden Europees kampioen, immers 'we are the champions'.

Ook de politiek wordt door illusiesgedreven: met bommen valt een democratie in Irak te bouwen, zelfmoordaanslagen worden beloond met zevenendertig maagden in het paradijs. We leven in een narcistische droomwereld en we weten het niet. En door die droomwereld wordt de echte wereld steeds grimmiger. We willen het onmogelijke en hebben daar alles voor over, ook de ondergang van anderen. De arrogantie van de macht heerst als nooit tevoren.

Onze huidige samenleving drijft weg in omgekeerde richting: van de werkelijkheid naar de illusie, van de waarheid naar de schijn van bejubelde idolen, van rechtvaardigheid naar manipulerende macht, van verantwoordelijke politiek naar imagemaking.

De gedurfde poging van het Onafhankelijk Toneel om de tragedie Bouwmeester Solness in omgekeerde volgorde te spelen, krijgt zo een nieuwe dimensie. Je legt de weg terug af, zoals bij een psychoanalyse. Immers als je ziet hoe het gekomen is, kan je de weg verleggen en een arrogante machtshouding veranderen in een liefdevolle aanvaarding van je medemensen.

Dat is de boodschap voor bouwmeester, babyboomer van beroep.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden