REPORTAGE

'Een toilet. Van een kunstenaar. Van massief goud'

Bezoekers van het Guggenheim in New York kunnen sinds vrijdag hun behoefte doen op een 18-karaats gouden toilet van de Italiaanse kunstenaar Maurizio Cattelan. Anne van Driel nam de proef op de som. 'Mijn straal maakt de mooiste klater ooit.'

Beeld Kristopher McKay

'Naar links, naar links. Voor de tentoonstelling helemaal links.' De suppoost op de vijfde verdieping van het Guggenheim doet een moedige poging de bezoekersstroom in goede banen te leiden. Eenieder die per lift de hoogste etage bereikt, adviseert hij om links af te slaan.

Maar wie de lift uitstapt, kijkt toch vooral naar rechts. Daar heeft zich een rij gevormd. What's there to see? - het zal de meest gestelde vraag van de dag zijn. En telkens opnieuw wordt hij door de suppoost-op-leeftijd met lichte tegenzin beantwoord.

'Een toilet.' (korte stilte) 'Gemaakt door een kunstenaar.' (korte stilte) 'Van massief goud.'

Die kunstenaar heet Maurizio Cattelan. En zoals de suppoost laat merken heeft niet iedereen zich verzoend met de aanwezigheid van diens plee in de New Yorkse kunsttempel. De Italiaan, een beroepsprovocateur en nar die graag de spot drijft met de kunstwereld, heeft een van de reguliere wc's in het museum permanent laten vervangen door een exacte kopie van 18-karaats massief goud. Een 'volledig operationeel' toilet is het; vrijdag was de eerste dag dat museumbezoekers er hun gevoeg op konden doen.

Het publiek scheidt zich op die eerste dag in twee kampen: zij die snuivend linksaf slaan en zij die gedwee in de rij gaan staan - al naar gelang hun antwoord op de vraag: Is dit een melige grap of een sterk staaltje participatiekunst?

Beeld Instagram

11.47 uur

Er zijn nog zo'n 25 wachtenden voor me als ik aansluit in de rij voor de wc. Vrouwen en mannen, want ja: Cattelans toilet is genderneutraal.

America, zoals het closet is gedoopt, is Cattelans eerste kunstwerk sinds hij in 2011 aankondigde zich terug te trekken uit de kunstwereld en met pensioen te gaan. Een besluit dat werd gemarkeerd met een spectaculaire tentoonstelling, hier in het Guggenheim, waar al zijn werken waren te zien - zoals de om vergiffenis knielende Adolf Hitler of de sculptuur van de paus die wordt verpletterd door een meteoriet.

Cattelans wc-pot verwijst naar de readymade Fountain (1917), de omgekeerde en daarmee onbruikbaar geworden pisbak, waarmee Marcel Duchamp de definitie van kunst op zijn kop zette. En naar Pierro Manzoni die de waarde van kunst onderzocht door in Artist's Shit (1961) zijn eigen uitwerpselen in te blikken en ze elk te verkopen voor een bedrag dat gelijkstond aan hun gewicht in goud.

Fountain van Marcel Duchamp in het Landesmuseum in Zürich, Zwitserland. 2 februari 2016.Beeld epa

12.22 uur

De rij voor me lijkt nauwelijks geslonken. Er komt druk om mijn blaas te staan, ik moet nu echt.

De wc refereert ook aan Donald Trump, aldus Cattelan in een interview. De esthetiek van de gouden troon zou de glimmende overdaad van Trumps vastgoedbedrijven en privé-vertrekken in herinnering roepen - maar dat lijkt wat al te vergezocht. De wc-pot is eerder een cynisch commentaar op de kunstwereld en haar obsessie met het grote geld, zoals veel van Cattelans eerdere werk. En natuurlijk op Amerika, zoals de beladen titel van het werk aangeeft, op het land met de belofte van gelijke kansen voor iedereen maar met een realiteit van gapend grote verschillen.

Catellans toilet maakt een ongekende luxe, normaal slechts bereikbaar voor de '1 procent', beschikbaar voor de rest. Sterker, met dit onbetaalbare kunstwerk mag de bezoeker zich opsluiten, alleen en intiem. 'In een omgeving waar men normaliter verteld wordt nergens aan te zitten.' Op dit kunstwerk mag men zelfs zijn ingewanden legen.

12:45 uur

Mensen (niet in de rij) beginnen mensen (wel in de rij) te fotograferen.

Het kunstwerk als gebruiksvoorwerp. En de wijze waarop het wordt gebruikt (in Catellans woorden) als 'onderdeel van het spel'. Naarmate het wachten langen duurt, dringt zich de vraag op of Cattelans commentaar niet alleen de kunstwereld, maar ook ons - kunstgebruikers - treft. Waarom staan wij hier al een uur? Is het het goud dat ons lokt? De evenementswaarde van het geheel? Een snelle rekensom leert dat de meeste bezoekers zo'n drie minuten met 'America' doorbrengen, het wachten niet meegerekend - heel wat meer dan de tien tot twintig seconden die men gemiddeld aan een kunstwerk spendeert. En te zien aan de mobiele telefoons die men in het kleine kamertje naar binnen neemt (als enige, tassen dien je in te leveren) is America nu al beroemder dan zijn voorganger Fountain. In elk geval op Instagram.

Beeld Instagram

12:55 uur

Er blijken regels verbonden aan de toiletgang; een museummedewerker komt ze persoonlijk uitleggen. 'Dit is een werkend toilet', - hij zegt het maar weer eens - 'maar het is verboden de bril op te tillen.' Heren moeten zittend wateren. Dames trouwens ook.

13.02 uur

Nog vier mannen voor me. En godlof, daar is de toiletjuffrouw. In een mum van tijd heeft ze haar klus geklaard. Gebruikt ze dezelfde schoonmaakmiddelen - toiletblokjes, wc-eend, dikke bleek - als bij een doorsnee pot? 'O nee! Geen bleek!', doet ze verschrikt: 'Alcohol.'

Ook anders: 'Ik moet hem elke twintig minuten schoonmaken.'

13.09 uur

De batterij van mijn telefoon is op. Van alle mensen hier met aandrang ben ik straks de enige zónder selfie met America.

13.15 uur

Het moment is daar. De bewaker voor de wc-deur controleert nog even of mijn voorganger geen schade heeft aangericht. Ik ga naar binnen en draai het slot achter me dicht.

America staat geestdriftig te glimmen in de verder wat sjofele toiletruimte. Ze oogt veel ieler dan verwacht, echt een kleinood. Ook wel aandoenlijk: dat dit potje al die achterwerken moet gaan steunen.

Het goud voelt koel en fris aan de billen. Mijn straal maakt de mooiste klater ooit. En dan het doorspoelen: een hallucinerende hoeveelheid reflecties.

Maar na vier minuten is het ook wel klaar. Ik ga naar buiten en zie dat de rij inmiddels is aangegroeid tot 50 wachtenden, en het reguliere toilet - zonder wachttijd - blokkeert. Hoe ik me voel nu ik heb geürineerd op een kunstwerk?

Niet anders dan anders. Wel opgelucht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden