Column

Een toekomst voor paupers

Vrij zicht

Werkgevers dromen over flexibilisering maar vergeten de samenleving.

In de zingende bossen bij Arnhem mocht ik afgelopen weekeinde aanschuiven bij de Bilderbergconferentie. Dit zijn de toogdagen van de werkgevers, van oudsher vooral van het christelijke NCW-deel. CDA-prominenten als ex-premier Balkenende kwamen voorbij. Maar ook Dick Benschop (Shell) was present, Frans van Houten (Philips), Klaas Knot (DNB), Mariëtte Hamer (SER), Chris Buijink (banken). Dit gezelschap belichaamt de macht in Nederland en het is dus terdege opletten wat er omgaat in die bossen.

Vrijwel alle wissels zijn in het verleden op initiatief van de werkgevers verzet. Dat begon ooit met de sanering van de welvaartsstaat door de commissie Wagner (Shell); in die tijd had je ook de commissie-Dekker (Philips). Die dokterde het huidige zorgstelsel uit; en zes jaar terug was er de commissie-Bakker (TNT Post) die bedacht dat de pensioenleeftijd omhoog moest. Ook gebeurd.

Opletten dus in de bossen, maar sprekers citeren is er volgens afspraak niet bij. Eromheen schrijven mag wel en ofschoon ik me misschien laat kennen als een ondankbare gast, ben ik er niet vrolijker op geworden. Het thema van de bezinning was Nederland in het jaar 2033. Hoe ligt het land er over achttien jaar bij? Een mooi thema, juist omdat er zo weinig over te zeggen valt. Wie had achttien jaar geleden immers voorspeld dat we midden in een eurocrisis én een Poetincrisis zouden zitten. Ipads en Ipods waren er niet, een islamitische dreiging was er evenmin.

Wie achttien jaar vooruit kijkt, heeft het dus vooral over zijn eigen dromen. Er werd inderdaad gefantaseerd, over apparaten die het leven overnemen, robots en 3D-printers die pizza's kunnen maken. Dat geloof ik allemaal wel. Belangrijker was het alarmisme in de trant van de Chinezen komen eraan, we kunnen niet meekomen en hoe houden we tegen dat wij straks Grieken zijn. Wij hier worden maar ouder en hoe kunnen we voorop blijven lopen met onze welvaart. Of gaan we in het defensief en houden we ontwikkelingen tegen.

Opletten wat hier omgaat...

'We hebben geen tijd meer', zei VVD-fractieleider Halbe Zijlstra, helemaal in die apocalyptische modus. Hem mag ik een klein beetje citeren, aangezien een samenvatting van zijn speech op de site van VNO-NCW te vinden is. Zijn bijdrage was beslist representatief voor een stemming waarin naar mijn indruk het sociale stelsel verder moet worden afgegraven. Cao's: hou eens op die dingen algemeen verplicht te stellen. Pensioenen, we moeten af van collectiviteit. Het was flexflexflex wat de klok sloeg. Dit alles in combinatie met een leven lang leren. Het moet gewoon worden om straks met je vader en je oma samen in de collegebanken te zitten. Kennis is straks namelijk in twee jaar verouderd ook zo'n idée reçu waarover zelden een vraag wordt gesteld. Anders gaan we met zijn allen kopje onder.

Het was een toekomstvisioen maar het leek alsof ik Onno Ruding dertig jaar geleden hoorde. Destijds waarschuwde hij dat Nederland zou eindigen als Jutland. De Nederlandse angst om de boot te missen is niet van vandaag of gisteren. Het gevoel hoort bij een klein land, op de woeste baren van de globalisering. Een land bovendien met diepchristelijke wortels, dat de tekenen leest en ernaar handelt.

Halbe Zijlstra: Geen tijd meer... Foto anp

Misschien had het te maken de dreigende apocalyps, maar wat gedurende de hele conferentie opviel, was dat er met overgave over klimaat, duurzaamheid, sustainability en circulaire economie werd gesproken. De zorgen over het weer in het jaar 2033 waren beslist groter dan de zorgen over de samenleving.

FNV-voorzitter Ton Heerts was ook onder de gasten. Hij liep rond als een boer met kiespijn. Een bericht in de zaterdagkrant onder de kop 'MKB Nederland: rechten van werknemers uit de tijd', maakte zijn humeur er niet beter op. Ook Heerts mag ik niet citeren maar het stoom kwam hem uit de oren. Ik ben niet heel links maar kon helemaal met hem meevoelen.

In Nederland is de vakbeweging minder radicaal dan de notabelen. Die laatsten willen het oude met kracht verruilen voor het nieuwe. Dat gold het voortstormen naar één Europa, of de grootscheepse vermarkting van overheidsdiensten. Of het afschaffen van de industrie omdat we een financiële hub zouden worden. Nu wordt het kennelijk tijd om wat resteert van de collectieve solidariteit overboord te zetten. Ik laat me vertellen dat het te maken heeft met de nieuwe leiding van VNO-NCW en MKB Nederland, en dat een voorschot wordt genomen op een centrumrechts kabinet van VVD, CDA en D66.

Maar wat stelt men zich eigenlijk voor? Vermoedelijk had Ruding in 1981 gelijk met zijn Jutland. Maar wij zitten nu in de grootste hervormingsoperatie uit de geschiedenis van de verzorgingsstaat. Intussen is de pensioenleeftijd in Nederland gemiddeld boven de 64, is er een afspraak tot 67 door te werken. Het zorgstelsel wordt binnenstebuiten gekeerd. Er is geen twintiger meer die een vast contract krijgt. Hoe kun je, terwijl dit allemaal gaande is, bedenken dat wij nog verder moeten flexibiliseren omdat anders Griekenland om de hoek is?

Ton Heerts: Stoom uit de oren... Foto anp

Belangrijker ontwikkeling voor de komende jaren dan pizza uit de 3D-printer lijkt mij de zorgelijke positie van de middenklasse. De zzp'er waarmee het MKB zo blij is, is veelal onverzekerd en sparen voor de oude dag is er niet bij. Er zijn nu structureel veertig zetels in de peilingen voor het ontevreden Nederland dat niet mee kan komen. Dat zijn dezelfde mensen die moeten lachen om dromen van life long learning met je moeder en je oma in de collegebanken. Het zijn maakbaarheidsdromen, niet van linkse maar van rechtse snit.

Nederland moet zich klaarmaken voor het jaar 2033. Maar met een land halfvol paupers kan ik mij geen schitterende toekomst indenken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.