INTERVIEW

'Een tevreden kunstenaar is een contradictio in terminis'

Een voorstelling, een boek, een nieuw ballet, een aan hem gewijde avond: op alle mogelijke manieren wordt de 80ste verjaardag van Toer van Schayk gevierd. V sprak uitgebreid met de zwijgzaamste van de Grote Drie choreografen.

Toer van Schayk Beeld Tara Fallaux

Twee uur lang zit choreograaf Toer van Schayk een beetje heen en weer te wiebelen op een smal schoolbankje tegen de wand van de balletstudio. Slechts een enkele keer staat hij op om aan een danser een aanwijzing te geven. De hand moet niet zó (verticaal), maar zó (horizontaal). Of: de armen moeten gestrekt dezelfde richting op wijzen, alsof je een handboog vasthoudt. Heel af en toe gaat hij op het bankje staan om een overzicht van het ensemble te krijgen. Het uitvoerend werk wordt verder gedaan door de twee balletmeesters die op elk detail letten. Zij weten het: Van Schayk is een streng man, een man van het detail.

Meer dan dertig dansers van Het Nationale Ballet repeteren in Amsterdam Requiem, een choreografie van Van Schayk uit 1990 die vanaf komende week wordt hernomen.

Als eerbetoon aan de 80-jarige choreograaf die samen met Hans van Manen (1932) en Rudi van Dantzig (1933-2012) wordt gerekend tot de Grote Drie van de Nederlandse dans.

Daarom heet het nieuwe programma Hollandse Meesters; naast werk van Van Schayk worden daarin ook Adagio Hammerklavier van Van Manen en Vier letzte Lieder van Van Dantzig opgevoerd. Speciaal voor de gelegenheid maakte Van Schayk ook een nieuwe choreografie: Episodes van Fragmenten.

Toer van Schayk

Toer van Schayk begon zijn danscarrière in 1955 bij het Nederlands Ballet, verruilde de dans voor een opleiding tot beeldhouwer, maar keerde in 1965 terug op het danspodium. Hij werkt nu intussen meer dan vijftig jaar bij Het Nationale Ballet, waarvoor hij meer dan veertig choreografieën maakte, waaronder Notenkraker en Muizenkoning. Dit ballet is net als zijn ontwerpen voor onder meer Het Zwanenmeer, Romeo en Julia en Giselle nog regelmatig bij Het Nationale Ballet te zien.

Toer van Schayk is een bedachtzaam man, die bedachtzaam praat. Zo anders dan de extraverte, flamboyante Van Manen en de uitgesproken, geëngageerde Van Dantzig. Introvert, bescheiden, somber bijna.

Van Schayk: 'Dat klopt, ik ben erg op mijzelf. Men heeft mij vaak een pessimist genoemd, vooral vanwege mijn balletten. Maar ik ben geen pessimist. Ik ben een optimist die niet zo veel reden tot optimisme heeft. Een melancholicus ben ik ook, altijd geweest. Altijd op herinneringen levend.'

Met rustige tred beent hij van de studio naar het artiestenrestaurant. Hij moet die avond ook nog uitgebreid poseren. 'Ja, ze willen straks een filmpje van me maken dat tijdens Hollandse Meesters wordt vertoond. Dan moet ik in een donkere ruimte in een spot staan en net doen of ik in mijn schetsboek kijk. Tja.'

Toch is Toer van Schayk blij dat er uitgebreid wordt stilgestaan bij zijn 80ste verjaardag. Met Hollandse Meesters bij HNB, een boek (Toer van Schayk - danser, choreograaf, kunstenaar) en een speciale avond in het Amsterdamse filmmuseum EYE (An evening with Toer van Schayk, met films, interviews en live ballet). 'Ik heb nooit iets voor de eeuwigheid gemaakt, maar vind het ontzettend fijn dat ik Requiem nog een keer kan laten zien. Er waren momenten op de repetitie dat ik bijna tranen in mijn ogen kreeg. Vooral omdat de muziek van Mozart zo prachtig is. Er zitten dingen in die voor mij veel betekenen en de herinnering daaraan werkt vrij emotioneel.'

Schetsen van Toer van Schayk Beeld .

Waarover gaat uw Requiem?

'Eigenlijk gaat al mijn werk over hoe wij met de natuur omgaan. Al vanaf het moment dat de Club van Rome daarover berichtte, ben ik er mee bezig. Toen hoorden we voor het eerst dat wij de aarde stelselmatig aan het vernietigen waren. Daarvoor dacht men dat de natuur altijd alles kon incasseren. Dat heeft mij als een mokerslag getroffen en het is altijd een onderliggend thema in mijn werk geweest. Ook in Requiem, dat voornamelijk gaat over schuldgevoel en angst voor het laatste oordeel. Er is eigenlijk maar één zonde die onvergeeflijk is, en dat is dat we de schepping aan het vernielen zijn. Die zonde kan ons nooit worden vergeven.'

In de oerversie van Requiem zaten destijds filmbeelden van dieren die worden gemarteld tijdens vivisectie en van een kudde olifanten die overhoop wordt geschoten. Veel mensen namen hem dat toen kwalijk: 'Dat heeft toch niets met ballet, met kunst te maken', waren enkele reacties. In de loop der jaren zijn die filmbeelden kwijtgeraakt. Van Schayk en zijn team moesten op zoek naar nieuwe fragmenten waarin dieren worden mishandeld. Niet moeilijk zou je zeggen, in tijden van plofkip, megastal en neushoornjacht.

Schetsboeken

Van al zijn choreografieën heeft Toer van Schayk schetsboeken gemaakt en al die boeken heeft hij bewaard. 'Die schetsboeken maak ik al vanaf het begin van mijn carrière. Als ik onvoorbereid naar een repetitie zou gaan, sla ik helemaal dicht. Dan zou ik alleen maar banaliteiten maken om maar iets te doen. Ik ben goed in vooraf thuis dingen bedenken. Dans begint met muziek en als ik daarnaar luister begin ik te tekenen om niet te vergeten. Zo staan al die balletten nu in mijn boeken.'

Van Schayk: 'Toch viel het niet mee. Als je de Vereniging Proefdier-Vrij of het World Wildlife Fund belt, zeggen ze dat ze vooral positieve beelden willen laten zien. Dan sturen ze een filmpje op van een hondje dat na twee jaar zijn baasje weer ziet en dolblij gaat kwispelen. Dat soort dingen zoek ik niet. Aan de andere kant: een man die met een knuppel een zeehondje doodslaat, vind ik weer te erg.'

Zijn nieuwe ballet heet Episodes van Fragmenten, een pas de deux voor twee dansers, een violist en een pianist. Gezet op Extase, opus 21 van de Belgische componist Eugène-Auguste Ysaÿe. Het na geruime tijd weer werken met de dansers van HNB bevalt hem goed. Zijn aanvankelijke schroom, dat ze zouden denken, wat moeten we met die oude man en die oude koek ('tja, ik ben toch een choreograaf van de vorige eeuw'), bleek onnodig.

Schetsen van Toer van Schayk Beeld .

'Veel nieuwe dansers kende ik niet, dus het was weer even wennen. Ik was aangenaam verrast door de enorme toewijding die ze hebben. Het is doodstil in de studio's, er heerst een grote concentratie. Ze zijn heel beleefd en geïnteresseerd. En over het algemeen zijn de dansers technisch veel beter geworden. Ik denk dan ook dat deze nieuwe uitvoering van Requiem veel beter wordt dan die van toen.'

Toen - dat was de tijd dat Van Schayk dus tot De Grote Drie van het Nationale Ballet werd gerekend. Met Rudi van Dantzig is hij tot aan diens dood in 2012 innig bevriend geweest; aanvankelijk waren ze partners, daarna hartsvrienden. Hans van Manen stond daar altijd een beetje buiten, die ging zijn eigen weg.

Van Schayk: 'Vooral Rudi en Hans, en in mindere mate ikzelf, hebben sterk de gang en het gezicht van het gezelschap bepaald. Ik heb nooit een hoge dunk van mezelf gehad. Ik ben ook niet zo ambitieus, ik hoefde niet wereldberoemd te worden.'

Bent u nu niet wat al te bescheiden?

'Bescheidenheid is een karaktertrek. Als ik wereldberoemd had willen worden, had ik me tot één discipline moeten beperken. Maar ik ben danser, choreograaf, schilder, beeldhouwer, kostuum- en decorontwerper. Ik heb altijd gedaan wat ik graag wilde doen. Ik heb nooit de behoefte gehad mezelf op de voorgrond te plaatsen, in het licht te staan. Gewoon fijn werken, dat was en is mijn ambitie. Of misschien is dat juist wel mijn gebrek aan ambitie.'

Waar Van Manens danskunst altijd als uiterst muzikaal en lyrisch wordt bestempeld en dat van Van Dantzig als uitgesproken politiek geëngageerd, gelden Van Schayks balletten als hoekig en abstract en technisch moeilijk voor de dansers. Maar wel knap gemaakt, zegt men daar in danskringen meteen achteraan. Dat knappe zit hem vooral in de manier waarop hij bijna als een beeldhouwer met zijn dansers werkt - met gekromde ruggen en hoekige armen stralen zijn Choreografieën vooral drama uit. Het is een sculpturale danskunst, waarbij de choreograaf de lichamen van de dansers als het ware kneedt en boetseert. En altijd is zijn werk op een duistere, mysterieuze manier geëngageerd.

Beeld Tara Fallaux

Van Schayk: 'Een kunstwerk waarbij je meteen weet wat het is en waar het over gaat, vind ik niet zo interessant. Ik wil graag dingen maken die een raadsel in zich hebben, iets dat je niet meteen begrijpt. Ik ben ook nooit uit geweest op makkelijk succes. Er zijn weleens dansers geweest die vonden dat ze slechts kleurtjes waren op mijn palet. Maar dat is niet zo.'

De naam Rudi van Dantzig valt veelvuldig tijdens het gesprek. Na de liefdesrelatie die beide jonge mannen hadden, heeft Van Schayk geen vaste partner meer gehad. Nog steeds, als hij iets maakt of doet, hoopt hij dat Rudi er blij mee zou zijn geweest. Zoals onlangs, toen een zekere animositeit tussen hem en Hans van Manen op vrij simpele wijze werd opgelost.

Van Schayk: 'Hans aan de ene en Rudi en ik aan de andere kant zaten in een heel ander circuit. Hans kon af en toe nogal bits uit de hoek komen, bijvoorbeeld zeggen dat Rudi en ik egotrippers waren, dat soort dingen. Vanwege mijn 80ste verjaardag werd er een comité van aanbeveling gevormd waarvoor ook Hans werd gevraagd. Maar hij weigerde, omdat ik nooit naar zijn voorstellingen zou gaan en hem nooit groette. Daar schrok ik erg van, want we kennen elkaar tenslotte al meer dan vijftig jaar. Ik heb hem toen een lange brief geschreven en gezegd dat ik het fijn zou vinden als hij een keer bij me kwam eten. En dat heeft hij gedaan. Het was een groot succes, ja. Hij kwam met zijn partner Henk van Dijk en ze bleven tot half twee 's nachts zitten. Op een gegeven moment dacht ik: zullen ze ooit nog weggaan, haha.'

Wat kookt u dan zoal?

'Ach, gewoon, een stukje zalm, met een mooie saus met garnalen erin, en een puree van schorseneren. Zoiets, geloof ik. Daarna heb ik ook nog een keer bij Hans thuis gegeten. Toen heb ik hem gezegd dat Rudi hier erg blij mee zou zijn geweest, dat het weer goed is.'

De choreografieën van Van Schayk hebben vaak poëtische, sombere titels. Zoals Omkeerbaarheid van roest, Spiegels bevriezend, Confectiepassen, Een verwaarloosde tuin en Dodeneiland. Zijn debuutballet heette Onvoltooid verleden tijd.

Van Schayk: 'Dat ging toen al over de teloorgang van de wereld. Het is al verleden tijd, maar het is nog niet helemaal voltooid - dat wil die titel uitdrukken. Ondanks al die klimaatconferenties, is het er intussen niet veel beter op geworden. Het is als het zweet afvegen van het hoofd van een stervende: het is even prettig, maar het sterven gaat door.

Beeld Tara Fallaux

'Ik hou ontzettend van dieren, dierenleed vind ik vreselijk. Ik zou het ook niet erg vinden als de mensheid zou verdwijnen en de natuur en de dieren gewoon bleven bestaan. Maar ik vrees dat de mens alles voor zich uit de afgrond in zal duwen en zelf als laatste zal gaan. Dat klinkt vrij somber, maar zoals ik al zei: ik zie niet veel reden tot optimisme. Gelukkig zijn er ook goede ontwikkelingen. Al die verhalen over die zure regen en stervende wouden, daar hoor je niks meer van. Ik heb gelukkig nog geen stervend woud gezien. En er leven weer futen in de kanalen.'

September is een feestmaand voor Van Schayk. Een beetje tegen wil en dank. Hij houdt niet van toeters en bellen, laat staan van feestmutsen.

Van Schayk: 'Ik word het liefst niet herkend en ik ben ook niet dol op interviews. Nou ja, dit is best een aardig gesprek maar meestal is de eerste vraag: wanneer bent u begonnen met dansen, en waarom? Dan heb je je huiswerk niet goed gedaan, denk ik dan, want dat kun je vast wel ergens lezen. Ik heb niet zo'n behoefte met de buitenwereld te delen wat ik denk en wat ik doe. Ik dring me niet graag op. Ik wil ook niet in een talkshow aan tafel met iemand die een boek heeft geschreven en iemand die een nieuwe manier heeft uitgevonden om kippen te doden of zo. Op de dag dat Rudi stierf, werd ik door Pauw & Witteman gebeld: of ik diezelfde avond eventjes over Rudi wilde komen praten. Wie bedenkt dat? Wat ik wel fijn vond, was dat ik die dag een telegram van Beatrix kreeg waarin ze haar medeleven betuigde. Ik hoop dat ze naar Requiem kan komen kijken.'

Op zijn eigen bescheiden wijze zal hij ervan genieten, van het eerbetoon dat Het Nationale Ballet hem aanbiedt, van het boek dat uitkomt ('Ted Brandsen (directeur van Het Nationale Ballet) heeft een mooi voorwoord geschreven, ik stond versteld toen ik dat las') en van die speciale avond in EYE. 'Er is een aantal mensen dat het belangrijk vindt dat soort dingen voor mij te organiseren. Dat kan ik wel waarderen en dat is lief. Zelf zou ik er niet op komen. Maar het is ook niet erg als het achter de rug is, laat ik het zo zeggen.'

Als u naar uw nieuwe ballet Episodes van Fragmenten kijkt, vindt u het dan goed gelukt?

'Van de week zag ik een gedeelte van een repetitie en ik dacht: nou, dat is niet echt verkeerd. Maar tevreden ben ik eigenlijk nooit. Ik vind tevredenheid des kunstenaars oorkussen. Een tevreden kunstenaar is een contradictio in terminis.'

En als na de première mensen op u afkomen en zeggen: goh, Toer, dit is een meesterwerk, wat zegt u dan?

'Dat is natuurlijk leuk om te horen. Maar ik heb zo mijn eigen mening.'

Hollandse Meesters door Het Nationale Ballet, première 14/9 in Nationale Opera en Ballet, Amsterdam. Daar t/m 25/9.

An evening with Toer van Schayk - met films, interview en live dans, 27/9 in Filmtheater EYE Amsterdam.


Boek over Van Schayk

Op 14 september wordt voorafgaand aan Hollandse Meesters het boek Toer van Schayk - danser, choreograaf, kunstenaar gepresenteerd. Het is geschreven door Astrid van Leeuwen, Maaike Staffhorst en Marie-Jeanne van Hövell tot Westerflier. In het boek een uitgebreid overzicht van zijn carrière als danser, choreograaf, ontwerper en beeldend kunstenaar, in tekst en beeld. Ook komt een aantal mensen met wie Van Schayk heeft gewerkt aan het woord. In het voorwoord schrijft Ted Brandsen, directeur van HNB: 'In al zijn werk is een diepe liefde voor en kennis van (kunst)geschiedenis waar te nemen, maar evenzeer speelt een grote betrokkenheid bij maatschappelijke ontwikkelingen een sterke rol. Toers choreografische werk is, net als zijn beeldende werk, nooit vrijblijvend en ook nooit geheel abstract. Vaak herbergt het een mysterie in zich en laat het zich niet snel kennen - net als bij de maker zelf zijn altijd meerdere lagen van mogelijke betekenis aanwezig. En al heeft Toer voor degenen die hem kennen een vaak aanstekelijk gevoel voor humor, frivool of luchthartig is zijn werk zelden te noemen.'

Beeld Tara Fallaux
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden