Een tegendraads geluid in de lofzang op Wouter Bos

De Wiardi Beckman Stichting is niet alleen het wetenschappelijk bureau van de PvdA, het is in zekere zin ook de natuurlijke vijand van de partij....

Het grote verschil volgens Van den Berg is dat Bos in het openbaar de Wiardi Beckman Stichting afvalt. 'Dat vind ik niet zo elegant.' Kalma: 'Wat me vooral steekt, is dat nu het hele bureau ervan langs krijgt. Dat verdienen we niet.'

De geschiedenissen van Partij van de Arbeid en Wiardi Beckman Stichting, beide opgericht in 1946, zijn zo met elkaar verweven dat de conflicten bijna vanzelf spreken. Om de onafhankelijkheid te waarborgen, valt de stichting onder een curatorium. Maar de leden van dat curatorium worden benoemd door het partijbestuur, waarvan de WBS-directeur op grond van zijn functie lid is.

Het belang van het wetenschappelijk bureau voor de PvdA mag niet onderschat worden. 'Het intellectuele geweten van de partij', zei Van Thijn bij het vijftigjarig bestaan van de WBS. 'Onafhankelijk en dienstbaar tegelijk.'

In 1963 schreef Den Uyl 'Om de kwaliteit van het bestaan', een vergezicht op de verzorgingsstaat. Het was een ideologisch belangwekkende studie, maar de partijleiding zag er volgens Van Thijn de oorzaak in van de verkiezingsnederlaag in '63.

In de eerste jaren van de WBS kwam niet zoveel terecht van wetenschappelijk onderzoek. Het ging vooral om scholing en informatievoorziening in de naoorlogse periode. Onder leiding van Joop den Uyl (1949-1963) kreeg de WBS pas echt gestalte als de motor van de Nederlandse sociaal-democratie.

Van Thijn: 'We waren een netwerk avant la lettre. Alles kwam bij ons samen.' Een plekje in de kaartenbak van de WBS was iets om trots op te zijn, maar dat is veranderd. Van Thijn: 'Als kenniscentrum heeft de WBS zijn centrale positie verloren.'

Nog een belangrijk verschil: tot aan de jaren zeventig sprak het bijna als vanzelf dat een medewerker van de Wiardi Beckman Stichting zelf ook een politieke rol speelde.

Van Thijn: 'Joop was tegelijkertijd Kamerlid en fractievoorzitter in de Amsterdamse raad. En ik kan bepaald niet zeggen dat het ten koste ging van het wetenschappelijk werk.'

Behalve denktank was de WBS ook een kweekvijver van talent. Den Uyl, Van Thijn, Marcel van Dam en Max van der Stoel werden vooraanstaande PvdA-politici. Dat is tegenwoordig veel minder het geval en wie er het laatste decennium is klaargestoomd, bedrijft elders politiek: Femke Halsema (GroenLinks) en Ayaan Hirsi Ali (VVD).

Halsema zei de sociaal-democratie in 1997 vaarwel. 'Niet vanwege de WBS, maar vanwege de PvdA. Ik was het niet eens met de opvattingen in de top van de PvdA, niet met de cultuur en met de wijze waarop met de WBS werd omgesprongen.'

Dat de WBS nu veel minder als opstapje naar de partijpolitiek fungeert, verwondert Van Thijn niet. 'Er werken nu vooral pure wetenschappers die de ambitie niet hebben.' Dat de laatste vruchten door andere partijen zijn geplukt, acht hij een kwestie van toeval. 'Het lijkt me weinig wetenschappelijk om na twee gevallen een bepaalde lijn vast te stellen.'

Vanaf de jaren tachtig heeft de Wiardi Beckman Stichting haar spectrum verbreed en daarin ook steeds sterker haar onafhankelijkheid benadrukt. Stuurt de partij naar links, dan hangt het bureau naar rechts en andersom. Van Thijn: 'Altijd anti-cyclisch, als de bijrijder op de zijspan van een motor die door de bocht gaat.'

De bestuurder heeft dat niet altijd op prijs gesteld. Zo moest Paul Kalma in 1995 op verzoek van partijvoorzitter Rottenberg de vraag beantwoorden hoe paars beviel. 'Niet zo goed', luidde de conclusie in Kalma's studie 'De wonderlijke terugkeer van de solidariteit'. Hij vond de PvdA te veel een bestuurderspartij geworden. 'De partijleiding probeerde publicatie te verhinderen, maar dat is ze uiteindelijk niet gelukt.'

Halsema: 'De fractievoorzitter van toen, Jacques Wallage, verwees het boekje meteen naar de prullenbak. Dat moment heeft mij echt geraakt. Juist in die tijd, de eerste periode na Paars, was zo'n boekje broodnodig. Ik denk toch dat Kalma op eenzame hoogte staat in het politieke debat.'

De fractievoorzitter van GroenLinks verwijt haar PvdA-collega een Pavlov-reactie. 'De kritiek van Bos is precies dezelfde als van vroegere PvdA-leiders. Altijd heeft de wens geleefd de WBS opdrachten te kunnen geven.'

Volgens Halsema kan Kalma zich alleen maar gelukkig prijzen met de kritiek van Bos en Koole. 'Als een wetenschappelijk bureau wordt bekritiseerd, is het tenminste zichtbaar.'

De directeur zelf werd zaterdag op het PvdA-congres aangesproken door een Kamerlid. 'Hij zei: we waren pas echt ongerust geweest als je zo'n stuk niet had geschreven.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden