'Een strijd tussen clans'

Machtshonger nekte de clan van president Bakijev. Andere clans konden daar niet mee leven. Een zetje van Moskou en kijk: een ‘volksopstand’....

‘Er gebeurt weinig in Kirgizië dat geen gevolg is van de machtsstrijd tussen de belangrijkste clans.’ Politicoloog en oud-diplomaat Mars Sarijev is een onafhankelijk commentator van de Kirgizische politiek. Hij vlakt de energielasten en de stichting door president Koermanbek Bakijev van een familiedynastie niet uit als oorzaken van het oproer. Maar een ‘spontane volksopstand’? Dat gaat hem veel te ver. ‘Die betogers zijn het voetvolk van de clans.’ Rusland verklaarde bij monde van premier Vladimir Poetin niets met de omwenteling van doen te hebben, maar omarmde de nieuwe machthebbers als eerste. Volgens Sarijev speelde Moskou een grote rol met signalen vooraf dat Bakijevs tijd voorbij was.

Zou de oppositie zo’n volksmacht tegen Bakijev op straat hebben kunnen krijgen?

‘Natuurlijk niet. Wat er gebeurd is, is deels een gevolg van de opgekropte frustratie van het volk over het kanaat dat Bakijev aan het vestigen was, met opvolging door zijn zoon. Maar belangrijker is dat de elite, de oligarchen, ook niet kon leven met de machtsconcentratie in handen van de familie en clan van Bakijev.’

‘Kirgizië is georganiseerd langs clanverbanden. ‘Het volk’, dat zijn eigenlijk de grote clans en de grote families. Hun belangen zijn erg geschaad door Bakijevs zoon Maksim, die controle kreeg over bijna alle economische bronnen en financiële stromen in dit land.’

‘Noordelijke én zuidelijke clans leden er zwaar onder. Bakijev is een Kiptsjak, een subetnische groep uit het zuiden. Behalve aan zijn familie schonk hij de belangrijkste posten aan andere Kiptsjak. Dus daar schoten ook de Moendoez, ook uit het zuiden, niets mee op.’

Niet volkswoede maar clanpolitiek gaf de doorslag?

‘Wat er gebeurt in Kirgizië is het beste te begrijpen als strijd tussen clans om schaarse economische middelen. De politieke partijen hebben ook hun basis in die clans. En die kregen uit Rusland het signaal dat ze gesteund zouden worden als ze Bakijev zouden verjagen. Dus die grote mensenmassa die gemobiliseerd werd bestaat eigenlijk uit de voetsoldaten in een grote oorlog tussen clanleiders. Daarbij speelt financiële steun voor de massa’s arme leden van zo’n clan ook een grote rol, zeker buiten de steden.’

Wat waren die signalen uit Rusland?

‘Ten eerste heeft Rusland een einde gemaakt aan de herexport van Chinese importgoederen. Daarvoor hebben de Russen ook druk op Kazachstan uitgeoefend. Hoe goed de elite verdiende aan deze zwarte markt, blijkt uit de statistieken: volgens Kirgizië bedroeg de import uit China vorig jaar 2,5 miljard dollar, volgens de Chinezen 7 miljard.’

‘Daarop verdubbelde Rusland per 1 april de energieprijzen voor Kirgizië. Poetin beschuldigde Kirgizië openlijk van het doorverkopen van het gas. Ten slotte zijn Russische staatsmedia een informatieoorlog begonnen tegen Bakijev en voor de oppositie gingen de deuren open in Moskou. De Kirgizische elite begreep de signalen.’

Is er een relatie met de VS-basis? Kunnen de Amerikanen blijven?

‘Die relatie bestaat zeker. De laatste druppel was onlangs het Amerikaanse voornemen een trainingscentrum te beginnen in Kirgizië. Dan zou je ook nog Amerikaanse ‘instructeurs’ hier krijgen. Toch verwacht ik dat de basis zal blijven. De meeste oppositieleiders zijn westers georiënteerd.’

Ligt in de huidige omwenteling al de kern van een nieuw conflict?

‘Zonder de min of meer neutrale Roza Otoenbajeva zouden de drie heren oppositieleiders allang openlijk met elkaar in conflict zijn. Roza is een tijdelijke verzoenende kracht. Zolang Bakijev niet is afgetreden, blijven ze nog bij elkaar. Maar ik vrees dat de ambities van deze leiders veel groter zijn dan hun gezond verstand. Daarom zou een parlementaire republiek in Kirgizië veel beter zijn.’

‘De toekomst hangt af van de nieuwe leiders. Als die Bakijevs clan isoleren en de posten evenredig verdelen over de clans, bestaat de kans op een zekere stabiliteit. Anders liggen nieuwe conflicten in het verschiet. Bakijevs rol is uitgespeeld, bloed van tachtig doden kleeft aan zijn handen.’

De revolte ging zo snel dat er geen tijd was voor een mooie naam, zoals vijf jaar geleden de ‘Tulpenrevolutie’.

‘Het Westen moet er voor waken ons te beoordelen naar hun maatstaven van democratie. Die Tulpenrevolutie is op straat uitgevochten door twee drugsboeven.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden