Een strenge moeder

Sonia Gaskell, de grondlegster van Het Nationale Ballet, was berucht om haar nietsontziende gedrevenheid. Hoe modern en geëmancipeerd ze was blijkt uit een nieuwe documentaire, een tentoonstelling en een site over haar leven....

Door Annette Embrechts

Het gebeurde een paar jaar geleden tijdens het Gala van de Nederlandse Dansdagen. De prijzen voor belangwekkende oeuvres en fenomenale dansprestaties, dat jaar net omgedoopt tot Zwanen, werden uitgereikt. Laureaat Rudi van Dantzig werd naar voren geroepen. De presentatrice, die zich ook al verslikte in het woord choreografie, sprak de naam van de Sonia Gaskell Prijs verkeerd uit, op z’n Amerikaans (‘Gèskull’). Van Dantzig kon zijn woede niet onderdrukken. Diep geraakt omdat zelfs op een officiële dansavond de naam van de grondlegster van Het Nationale Ballet – zijn artistieke moeder nota bene – niet meer vanzelfsprekend over de lippen rolde.

Het is nog erger, weet hij inmiddels. ‘Jonge dansers bij Het Nationale Ballet weten niet meer wie ze is. En de oudere generatie doet vooral lacherig over haar. Ze praten de verhalen na dat ze als mens niet deugde en alleen maar keek of de benen wel hoog genoeg reikten. Dat ze gevoelloos was en geen oog had voor zuivere balletposities. Terwijl ze juist heel bevlogen op alles lette, je hele houding moest bij haar correct zijn. En thuis kon ze wel degelijk een moedertje zijn.’

Van Dantzig, die bijna twintig jaar met haar werkte en haar opvolgde als artistiek leider van Het Nationale Ballet, wil zeker niet de zwakke kanten verdoezelen van Mevrouw, zoals Gaskell nog steeds wordt genoemd door de door haar geknede dansersgeneratie. ‘Ze was vreselijk autoritair, tiranniek, eerzuchtig en wispelturig. Ze kon niet omgaan met kritiek en tegenstand. Vond altijd dat ze gelijk had, kwam iemand niet eens halverwege tegemoet. Maar ze was ook een onvermoeibare en intelligente danspedagoge, bezeten van het idee om Nederland aan een professioneel klassiek balletgezelschap te helpen. In een tijd waarin Nederland niet de minste danstraditie kende. Een doorzetter, niet te stoppen. Ik heb mijn hele carrière aan haar te danken.’

Al een paar jaar werkt Van Dantzig met boezemvriend Toer van Schayk aan een boek over Gaskell. Hij wil vat krijgen op zijn dubbelhartige verhouding met haar, die gespannen combinatie van boosheid en bewondering. Hij wil haar tirannieke gedrag begrijpen. ‘Was het onzekerheid? Angst? Of haar Joodse jeugd in een dictatuur?’ Eigenlijk wil hij ook in het reine komen met het feit dat hun twintigjarige band is geëindigd in een nachtmerrie van leiderschapsconflicten en dat zijn laatste gesprek met haar, kort voor haar dood in Parijs, niet die verzoening heeft gebracht waar hij toen, in 1974, op hoopte.

Het boek had nu zullen verschijnen, samen met een tentoonstelling, een site en een documentaire. Maar de publicatie is uitgesteld: de uitdaging die Van Dantzig zich heeft gesteld kost hem meer tijd dan gedacht. Wel zijn er nu de tentoonstelling in het Joods Historisch Museum, de persoonlijke internetpagina’s op de site Een leven lang theater van het Theater Instituut Nederland en de documentaire van filmregisseur Jellie Dekker.

Vandaag opent Sonia Gaskell, Pionier van de dans, met feiten, foto’s en nostalgische erfstukken, in het Prentenkabinet van het JHM. Aandoenlijk zijn haar witte pumps, met beschadigde spitse neuzen. Gaskell gaf altijd les op hakken. Van Dantzig: ‘Ik heb haar maar een paar keer zonder gezien, thuis of in een hotelkamer. Was ze ineens zo veel kleiner. Ze was ijdel genoeg om groot te willen lijken.’

Pronkstuk is een schilderij van André Derain, La danseuse Sonia, waarvoor Gaskell als twintiger heeft geposeerd in Parijs. Onder intimi was bekend dat een schilderij onder haar bed had gelegen in haar woning in Parijs. Maar ze had het uit geldgebrek verkocht. Samenstelster Tuja van den Berg van het Theater Instituut vond het in het Parijse Musée de l’Orangerie. Bijna alle andere doeken uit de serie waarvoor Gaskell poseerde, zijn moeilijk te traceren, ze zwerven rond in privébezit.

Dekkers film Mevrouw is in het JHM te zien, en begin oktober ook op televisie. Met verrassend bewegend beeld uit de oertijd van het Nederlandse klassieke ballet. Met veelzeggend commentaar van de dansers die toen als 15-, 16- en 17-jarigen met een bikkelharde Gaskell pionierden in haar balletstudio aan de Zomerdijkstraat 26 in Amsterdam. De door jaren van intensieve danstraining gehavende houten vloer ligt er nog steeds.

Dekker: ‘Het is jammer dat we de research niet een paar jaar eerder zijn begonnen. Nu leven geen eerste leerlingen meer van haar. En ook Ida, de enige nog van haar vier zussen, is inmiddels overleden.’ Wel komt Ida’s dochter Edith Waysand aan het woord, die een aantal onduidelijkheden opheldert over Gaskells Russisch-Joodse jeugd in Litouwen. Indringend zijn de woorden over haar gedwongen vertrek in 1914 naar de Oekraïne, haar vreselijke tijd daar als Joodse zondebok, en haar gedurfde vlucht als 17-jarige zonder ouders naar Palestina in de sporen van een Zionistische kibboetsgroep. Haar zussen en haar moeder zouden later de dood vinden in het getto en het vernietigingskamp. Gaskell week verder uit, naar Parijs, met haar eerste echtgenoot. Daar pakte ze haar leven voortvarend aan, blijkt uit opgedoken materiaal.

Gaskell had aan de Sorbonne willen studeren, om schrijfster te worden – haar opstellen in Litouwen waren legendarisch – maar ze had tijdens haar exodus haar papieren verloren. Om geld te verdienen begon ze een acrobatisch dansduo met een vriendin, Ariane et Arielle. Ze nam lessen bij de beroemde Russische balletpedagoge Ljoebov Egorova. ‘Ze werd eigenlijk per ongeluk danseres’, zegt haar nicht in de documentaire.

Toen Gaskell met haar Nederlandse man, haar tweede echtgenoot, kort voor de oorlog naar Amsterdam verhuisde, mocht ze van hem geen balletschool beginnen. Ze deed het toch. Tijdens de oorlog zette ze de studio op naam van een leerling. Van den Berg: ‘Nu valt op hoe modern en geëmancipeerd ze eigenlijk was.’

Later koos ze als repertoire van het door haar opgerichte Ballet Recital en het latere Nederlands Ballet, niet alleen voor bekende klassiekers maar ook moderne werken van Martha Graham en George Balanchine. Bovendien maakte ze ruimte voor experiment door Van Dantzig, Jaap Flier, Aart Verstegen en Toer van Schayk te laten choreograferen.

Dekker: ‘Omdat er altijd geldgebrek was, choreografeerde ze ook zelf ‘in de geest van’, bijvoorbeeld Het italiaans concert in 1952 in de stijl van Concerto Barocco van Balanchine.’ Van den Berg: ‘Wat veel mensen niet weten is dat ze toch 35 choreografieën heeft gemaakt.’

Omdat de tentoonstelling en de site al voorzien in een historisch overzicht, heeft Dekker zich in haar film toegelegd op de herinneringen van de dansers. Als een Grieks koor blikken ze terug op voor hen pittige gebeurtenissen zoals het bij de tourneebus naar huis sturen van in haar ogen te dikke danseressen of de willekeur in rolverdelingen.

Allemaal beginnen ze direct scherp te krassen wanneer ze haar citeren. Gaskells pinnige dictie is legendarisch; ze sprak haar talen (onder meer Nederlands, Russisch, Hebreeuws, Frans en Duits). Ze was in staat om situaties geheel naar haar hand te zetten. Bezeten kon ze anderen haar wil opleggen.

Van Dantzig: ‘Mevrouw was een strenge moeder, met wie je snel ruzie kreeg, zeker als je een krachtige persoonlijkheid was. Ze was zelden complimenteus.’ Mede daarom heeft Hans van Manen maar één seizoen bij haar gedanst. Die kreeg al snel mot met haar en vertrok naar het Ballet van de Nederlandse Opera van Françoise Adret.

Centraal in de film Mevrouw staat de zoektocht van Van Dantzig naar de oorzaak van haar autoritaire karakter. Hij is ook de enige van de dansers in de documentaire die zegt ‘misschien wel van haar te hebben gehouden’. Een sluitend antwoord zal hij nooit krijgen, beseft hij. ‘Er leeft niemand meer die het kan verklaren.’ Zijn liefde voor haar wijdt hij aan haar hulpeloosheid en eenzaamheid. ‘Ze probeerde zich zo onhandig vast te houden aan de mensen om haar heen.’

Gaskell zal altijd een raadsel blijven, menen ook Dekker en Van den Berg. ‘Ze heeft allerlei leugentjes over haar verleden zelf in stand gehouden door ze niet tegen te spreken’, zegt Van den Berg. ‘Daarom staat in oude krantenknipsels dat ze een aanstelling heeft gehad bij Les Ballets Russes en dat ze in jaar jeugd al danste in Kiev, wat niet zo was.’

Natuurlijk gaan tentoonstelling, site en film ook in op de pionierstijd van Gaskell in Nederland. Hoe ze in een land met een armetierige danscultuur de klassieke ballettraditie uit de grond stampte. Hoe ze de eerste subsidie voor een klassiek balletgezelschap wist los te peuteren. Hoe ze de jonge Audrey Hepburn in haar lessen kreeg, van wie ze het acteertalent direct ontdekte. Hoe ze haar dansers tutu’s liet maken van gesteven verbandgaas, kartonnen kroontjes liet versieren met pailletjes en spitzen liet verven met crêpepapier. En dan volgt de beruchte balletoorlog in de jaren vijftig, waarbij de belangrijkste solisten zich afsplitsten, onder wie sterdansers als Jaap Flier en Marianne Hilarides en balletmeester Benjamin Harkarvy. Zij begonnen in Den Haag het Nederlands Dans Theater.

Ook Van Dantzig ging bij haar weg. Om na een jaar toch terug te keren. ‘Ik miste haar. En haar poelen van ogen. Ze was een magneet voor mij.’

Want, dat zeggen de dansers ook allemaal: ze was even jaloers en manipulatief als intelligent en inspirerend. Flier, op de site: ‘Ze speelde mensen tegen elkaar uit. Maar thuis las ze je voor uit de Bijbel en Stanislavsky. Door haar wisten we al jong wie Picasso was en Braque. Ze liet ons kennis maken met het Franse existentialisme.’

De revolutionaire jaren zestig met hun nivellerende werking gingen echter volstrekt aan haar voorbij. Het maakte haar leiderschap tot een vat vol conflicten. Personeelsbeleid kwam in haar vocabulaire niet voor. Ze versleet zeven zakelijk leiders in zeven jaar. Met mondigheid kon ze niets. Van Dantzig: ‘Haar leven speelde zich volledig af binnen de dans. Ze begreep niet dat wij roosters wilden en werkschema’s.’

In de documentaire zeggen dansers dat ze hen in dit soort discussies vergeleek met de Gestapo. Zoals ze zelf haar hele leven persoonlijke offers heeft gebracht, vastbesloten te bewijzen dat de Nederlandse danskunst een Kunst was, zo eiste ze van jonge dansers – nog geen 20 – even zeer volstrekte overgave. Wie ze niet goed vond, kon direct vertrekken. Ze had een hekel aan de remmende weerstand van de middelmaat: ‘Slecht deeg kun je niet kneden’, zei ze in een interview.

Dekkers film opent met een prachtige foto van Gaskell in een auto. Van Dantzig haalt een anekdote op, hoe ze rijdend op een fietspad zich niet laat tegenhouden door een wanhopige agent. In enkele zinnen vat hij Gaskell samen: ‘Het lag niet in haar karakter achteruit te gaan. Ze kon er niet tegen als mensen haar probeerde te stoppen. ‘Ik kan alleen vooruit. Niet bewegen is dood’, zei ze.’

De film eindigt met acteur en zanger Eric Beekes, die met haar had samengewerkt in het televisieballet De Dodendans. Tijdens haar laatste jaren in Parijs, nadat ze gelauwerd maar conflictueus afscheid had genomen van Het Nationale Ballet, was hij haar vertrouweling, tijdens haar ziekbed – ze had leverkanker – haar verzorger. Ze liet hem geregeld weten hoe ze zich wreed door de Nederlandse danswereld op straat voelde gezet. Hij proefde haar angst voor de dood.

De brief waarin hij haar schreef hoe veel hij van haar hield, vond hij na haar dood onder haar matras. Ze had er tegen hem nooit iets over gezegd. Beekes: ‘Alles wat met emotie te maken had, ontweek ze. Niemand kon direct tegen haar zeggen: Sonia, ik ben zo dol op je.’

Documentaire Mevrouw van Jellie Dekker, Idtv & NPS, Nederland 2: 4 oktober 13.00u en 5 oktober 23.00 u, ook te zien tijdens tentoonstelling en het Nederlands Filmfestival. Te koop via idtv.nl

Een eeuwig opnieuw beginnen. Een persoonlijke zoektocht naar Sonia Gaskell door Rudi van Dantzig en Toer van Schayk. Uitgeverij Atlas, verschijningsdatum onbekend.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden