Een stikjaloerse oermens van binnen

Mannen met een relatie vrezen succesvolle rivalen, vrouwen vooral mooiere verleidsters. Evolutionair is dat cliché van de seksegebonden jaloezie prima verklaarbaar, denkt een Groningse promovenda....

René Didde

IN DE volksmond en in het woordenboek zijn 'jaloezie' en 'afgunst' synoniemen, maar psychologen denken daar heel anders over. Afgunstig ben je op een buurman die een mooiere auto heeft, of een collega die beter werk aflevert. 'Dergelijke ''hebberigheid'' kan beslist onprettige gevoelens opleveren, maar ze zijn van een fundamenteel andere orde dan de doorgaans veel heftiger emoties van verlatingsangst die met jaloezie gepaard gaan', zegt dr. Pieternel Dijkstra.

Waar afgunst louter betrekking heeft op gevoelens tussen een persoon en een rivaal, draait het bij jaloezie om een driehoeksverhouding tussen een persoon, een partner en een rivaal, legt de Groningse psycholoog uit.

Een rivale die flirt met een man, kan heftige jaloezie opwekken bij zijn vrouw, vooral wanneer de verleidster knap is. Om precies te zijn is de kans op jaloezie bijzonder groot wanneer de rivale een typisch vrouwelijk figuur heeft met een taille-heup verhouding van 0,7 - het zandlopermodel - zo weet Dijkstra uit onderzoek bij vijftienhonderd personen.

Een man daarentegen wordt mateloos jaloers wanneer een zogeheten sociaal dominante rivaal flikflooit met zijn vrouw. 'Mannen zijn jaloers op rivalen, die zelfvertrouwen en charisma uitstralen, sociaal vaardig zijn en de indruk wekken dat ze het helemaal gemaakt hebben, of spoedig zeer succesvol zijn', aldus Dijkstra, die deze week promoveerde.

Hoe idealer de rivaal, hoe groter de kans dat de partner voor de charmes zwicht en er met de mededinger vandoorgaat. Een verleidster die knapper is, of de charmante ex-vriend die toch leuker is, is de reden voor menige relatiecrisis.

Dat bij jaloezie extreme emoties in het geding zijn, blijkt volgens Dijkstra uit gevangenisstatistieken in de VS. 'Veel veroordeelden zitten vast wegens doodslag op hun rivaal.'

Over hoe deze diepe emoties nu te verklaren zijn, doen verschillende theorieën de ronde. Freud verklaarde het bijvoorbeeld vanuit een niet goed verwerkt oedipuscomplex, waarbij een jongen met de vader rivaliseert om de moeder. Anderen houden het op projectie, wat inhoudt dat een jaloerse partner eigenlijk zelf het liefste wil vreemdgaan.

Beroemd is ook de culturele verklaring, namelijk dat jaloersheid is aangeleerd, net als de norm dat overspel slecht is. In de jaren zeventig deed de tegenovergestelde gedachte opgang, namelijk dat jaloersheid een bezitterige en slechte eigenschap was, die evengoed weer was af te leren. 'Moet kunnen', zo moest de gedachte luiden van een man die zijn vrouw met een ander in bed trof.

'Daar zijn we dus geheel van teruggekomen', zegt Dijkstra. Zelf hanteert ze de evolutionaire verklaring. Mensen zijn op zoek naar een partner die het beste bijdraagt aan eigen overlevingskansen en die van het nageslacht.

'Vrouwen wensen dus de partner van wie ze denken dat hij het beste voor hetkroost zorgt. In de oertijd was dat het meest potente mannetje dat voor een massa voedsel zorgde, vandaag de dag kan het verklaren dat een vrouw lonkt naar de man met de meeste status', aldus Dijkstra. Omgekeerd wenst een man een vrouw die er goed uitziet. Met haar wil hij zijn genen verspreiden. 'Want een aantrekkelijke vrouw is vruchtbaarder', aldus Dijkstra.

Jaloersheid heeft dus een biologische functie. Niet hanteerbare, extreme vormen daargelaten, fungeert jaloezie eigenlijk als de lijm van een relatie en het beschermingsschild van het gezin. Want hoewel een verlaten vrouw met haar kind vandaag de dag niet hoeft om te komen van de honger, is de kwaliteit van het leven in gebroken gezinnen minder, aldus Dijkstra. Vanwege de verlatingsangst is daarom net als in het dierenrijk vooral het vrouwtje jaloers, terwijl de man geldt als een opportunistische jager die het het liefste doet met de mooiste vrouw.

Dijkstra ondervroeg studenten die uit een steekproef werden geselecteerd. Ze stapte dapper af op reizigers in de trein, en vroeg hun na te denken over jaloersmakende factoren. Ze interviewde homoseksuelen en stelde ten slotte hoog opgeleide vrouwen de vraag zich in te leven in jaloezie.

Behalve de onvermijdelijke vragenlijsten gaf zij een aantal proefpersonen een foto van een mogelijke rivaal. Voorzien van een kort verhaaltje vroeg zij vervolgens de mensen zich snel een voorstelling te maken van jaloersheid op deze rivaal. Alle antwoorden leverden min of meer hetzelfde patroon op: mannen zijn jaloers op een succesvollere rivaal, terwijl vrouwen jaloers zijn op fysiek aantrekkelijke concurrenten.

Toch blijft dergelijk psychologisch onderzoek behelpen. Onderzoekers kunnen wellicht beter een café frequenteren om flirtgedrag te observeren. Dat betekent moeilijk onderzoek, vindt Dijkstra. 'Niet alleen een tijdrovende zaak, maar ook hebben we dan de omstandigheden niet goed onder controle.'

In de Verenigde Staten is het ultieme onderzoek naar jaloersheid gedaan, maar daar is men hard van teruggekomen. Niets vermoedende stelletjes werden namelijk naar een lab gelokt, en daar belaagd door een onderzoeker die volgens een van tevoren vastgesteld patroon of op uiterlijk geselecteerd zich op zijn verleidelijkste kant liet zien. 'Toen onderzoekers meerdere malen in elkaar werden geslagen door superjaloerse partners, heeft men deze manier van onderzoeken gestaakt en toevlucht genomen tot de gestandaardiseerde vragenlijsten', aldus Dijkstra.

Dat was een veiliger onderzoekmethode waarvan ook Dijkstra zich bediende. Het toonde bijvoorbeeld aan dat een homoseksuele man net zo jaloers is als een hetero. 'Op grond van de cultus voor uiterlijke schoonheid die gangbaar is in homokringen en het feit dat een homo geen baat heeft bij verspreiden van zijn genen, zou je denken dat een homoseksuele man meer vrouwelijke trekjes van jaloersheid vertoont, en vooral jaloers is op mooie rivalen.'

Om dezelfde reden zou een hoogopgeleide jonge vrouw eerder verschijnselen van mannelijke jaloersheid kunnen vertonen en vooral vrouwelijke succesvolle rivalen benijden, niet de mooiste.

Niets is minder waar, zo blijkt uit Dijkstra's proefschrift. 'De mens is meer een beest dan hij denkt. Seksuele geaardheid en emancipatie zijn ondergeschikt aan de sekse.'

Op de Universiteit van Amsterdam nuanceert sociaal-psycholoog dr. Bert jan Doosje deze bevindingen. 'Naast evolutie spelen culturele aspecten een rol', zegt Doosje. 'Jonge, hoogopgeleide, linksdenkende vrouwen zijn minder op zoek naar een sterke vent met geld dan traditionele vrouwen.'

Doosje vond na analyse van contact advertenties in de Volkskrant beduidend minder stereotiepe patronen dan in De Telegraaf. 'In die krant is een man op zoek naar een knappe vrouw, en een vrouw op zoek naar een rijke man.' De sociaal-psycholoog vindt de evolutionaire verklaring te statisch. 'Een mechanisme uit een ver verleden kan best veranderen.'

Toch is de genetische aansturing die vanuit de oertijd is ontwikkeld, niet zomaar verdwenen, meent dr. Akko Kalma van de Universiteit Utrecht. 'Het blijven mannen', reageert de sociaal-psycholoog op Dijkstra's bevindingen over homo-mannen.

Kalma: 'Het is niet erg waarschijnlijk dat een verandering in seksuele geaardheid homoseksuele mannen ook het psychologisch aantrekkingsmechanisme van een vrouw bezorgt. De mannelijke psychologie blijft intact, waardoor homoseksuele mannen jaloers blijven op mannen die voor vrouwen aantrekkelijk zijn. De rivalen moeten minstens ook over goede status-gerelateerde eigenschappen beschikken. Om dezelfde reden zijn lesbiennes jaloers op vrouwen die voor mannen aantrekkelijk zijn, dus knap.'

Dijkstra meent dat er meer onderzoek naar jaloersheid bij homoseksuelen moet worden verricht. 'Veel mensen vinden jaloersheid een negatieve, beklemmende eigenschap, maar dat is het niet. Je zou het moeten opvatten als een teken van liefde.'

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden