Een sterke man, maar met democratisch draagvlak

De centrale bankiers deden ingre-pen met politieke gevolgen. Niet iedereen is daar even gelukkig mee. Anderen zeggen dat het niet anders kon, omdat politici te traag zijn.

MICHAEL PERSSON

De boosheid cirkelde afgelopen dinsdag op driehonderd meter in de lucht boven New York. 'Dank voor het afwaarderen. Jullie moeten allemaal worden ontslagen', stond er op een banier achter het reclamevliegtuigje.

Was getekend: Lucy Nobbe. De bankier wond zich zo op over Amerika's verloren AAA-status dat ze er werk van maakte. Eigenlijk had ze het vliegtuigje boven Washington willen laten vliegen, maar dat mocht niet vanwege het vliegverbod. Toch, verklaarde Nobbe, was haar boodschap toch echt gericht aan de politiek.

De politiek heeft het gedaan. In de Verenigde Staten is het vertrouwen in Washington tot recorddiepte gedaald: slechts 14 procent van de ondervraagden had begin deze maand, na het gesteggel in het Amerikaanse Congres over de staatsschuld, nog waardering voor de parlementariërs. Democraten, Republikeinen, de president: ze hebben het allemaal laten gebeuren.

Drie jaar geleden, bij het begin van de kredietcrisis, richtte de verontwaardiging zich op de bankiers, en moest de wereld door de politiek worden gered. Nu zijn politici zelf de gebeten hond, zozeer dat zelfs bankiers als mevrouw Nobbe boos naar hen bijten. Zij vinden dat de algehele politieke besluiteloosheid de crisis aan beide kanten van de Atlantische Oceaan nodeloos heeft verergerd. De politiek kan de markten niet meer bijbenen, zo lijkt het.

En dus greep deze week de finan- ciële wereld zelf in. Zowel de Europese Centrale Bank (ECB) als de Amerikaanse Federal Reserve (Fed.) nam stevige maatregelen in een poging de financiële markten gerust te stellen.

De ECB begon Italiaanse en Spaanse obligaties op te kopen om die landen van verdere rentestijgingen te vrijwaren, en stelde daarbij zeer strenge voorwaarden aan die landen. Het stelsel van Amerikaanse centrale banken, de Fed., beloofde de rente de komende twee jaar niet te verhogen, om zodoende de bestedingen en de economische groei aan te wakkeren.

De politiek, met name die in Europa, stond erbij en keek ernaar.

De centrale bankiers namen hun besluiten zonder enige democratische controle. Ze konden het ook doen doordát ze werken zonder enige democratische controle. Is de democratie vleugellam? Is de toekomst aan de technocraten?

Kredietwaardering

Eerst nog maar eens terug naar vorig weekend. De VS waren hun hoogste kredietwaardering kwijtgeraakt. Europa trilde nog na van de klappen op de aandelenmarkten door de stijgende rentes op Spaanse en Italiaanse staatsobligaties, en de wereld keek met angst en beven naar de opening van de beurzen. Het zou een bloedbad worden.

'We stonden aan de rand van de afgrond', zegt Sylvester Eijffinger, hoogleraar financiële economie aan de Universiteit Tilburg. 'Ook al hebben we wel het verruimde noodfonds, dat de Europese politici op 21 juli hebben afgesproken. Dat was op zichzelf een stap voorwaarts, want daarmee kunnen straks ook obligaties van probleemlanden worden gekocht.'

Maar die afspraken moeten nog worden geratificeerd door de lidstaten, en dat kost veel tijd. Eijffinger: 'De onrust op de markten hield aan, en toen heeft de ECB zijn verantwoordelijkheid genomen door zelf Italiaanse en Spaanse obligaties te op te kopen. En daarbij heeft de bank garanties geëist van Berlusconi en Zapatero.'

Daarmee is de ECB zijn boekje te buiten gegaan, zeggen critici. Je hebt begrotingsbeleid en monetair beleid, en die twee moeten goed uit elkaar worden gehouden. Begrotingsbeleid is voor de politici: die moeten bedenken hoeveel geld de overheid wil uitgeven en waaraan, en hoe ze het benodigde geld willen binnenharken, al dan niet met hulp van leningen.

Monetair beleid is iets voor centrale bankiers: die moeten bedenken hoe ze de waarde van de munt op peil houden, door de inflatie binnen de perken te houden en de wisselkoers constant.

Wat de ECB deed met zijn steunaankopen en de daaraan gekoppelde voorwaarden is een vorm van begrotingsbeleid. Met het kopen van obligaties hielp ECB-president Jean-Claude Trichet Italië en Spanje aan een lagere rente op hun leningen, en met het stellen van voorwaarden bepaalde hij hoe ze voortaan hun geld moeten binnenhalen en uitgeven.

Bovendien: als het toch misgaat en de aangekochte obligaties niets meer waard zijn, worden de kosten afgewenteld op de landen die de ECB voeden. 'De risico's komen uiteindelijk terecht bij de belastingbetaler', zegt Arnoud Boot, hoogleraar financiële markten aan de Universiteit van Amsterdam. 'En het zijn de politici die daarvoor verantwoording moeten afleggen aan de belastingbetaler. Dus gaat niet de ECB, maar de politiek over het nemen van risico's om zwakkere eurolanden te redden.'

Maar dat gaat voorbij aan de acute situatie van deze week, vindt Eijffinger. Dat de ECB formeel geen mandaat heeft voor zulke drastische ingrepen, is volgens hem niet aan de orde. 'Wat was het alternatief? Zonder die ingreep was er echt totale paniek uitgebroken. Je kunt de ECB niet verwijten dat hij op de stoel van de politici is gaan zitten. Dat willen de banken zelf ook niet. Maar hij is daartoe gedwongen door het onvermogen van de politici zelf.'

Mandaat

Wim Boonstra, hoofdeconoom bij Rabobank, zegt critici als Boot wel te begrijpen. 'Natuurlijk is de ECB buiten zijn mandaat getreden. Maar wat doe je als het huis in de fik staat, en de brandweer kan pas over twee uur komen? Ga je dan de politie tegenhouden, als die alvast begint te blussen, met het argument dat die haar mandaat overtreedt?'

Volgens Boonstra heeft de ECB in zekere zin wel ruimte om in te grijpen in de financiën van lidstaten, omdat de ECB sinds 1 januari ook de taak heeft te waken over de financiële stabiliteit van de eurozone. 'Als de eurozone uit elkaar valt, kun je ook niet meer waken over de financiële stabiliteit.'

Eijffinger noemt Trichet zelfs 'de onbegrepen held' van deze week. Omdat hij in een tijdsbestek van drie dagen eerst toezeggingen kreeg dat de Europese politici zich zouden houden aan hun afspraken over het noodfonds, omdat hij allerlei beloftes los wist te peuteren van Berlusconi en Zapatero, en omdat hij dwarsliggende collega's binnen het bestuur van de ECB, met name de Duitsers en Nederlanders, over de streep wist te krijgen.

Volgens Boonstra deed Trichet wat hij vond dat hij moest doen, al wilde hij het zelf eigenlijk niet. Een held die op eigen houtje de regels overtreedt om de wereld te redden: het is in tijden van crisis een verleidelijk beeld. Trichet, met zijn verleden op het Franse ministerie van Financiën en bij de Franse centrale bank, is volgens Eijffinger dan ook meer dan een technocraat. 'Hij is een visionair. Hij weet wat goed is voor het algemeen belang, maar weet anderen daar ook van te overtuigen.'

Bernanke

Waar Trichet enige lof oogst, zijn de meeste economen minder te spreken over Bernanke, de baas van de Amerikaanse centrale banken. Ook Ben Bernanke had de euvele moed om iets buitengewoons te doen. Hij garandeerde zijn land twee jaar lang 0 procent rente.

Of dat zo verstandig was, wordt alom betwijfeld. De extreem lage rente is bedoeld om de consumptie in het land aan te wakkeren, en de economie te stimuleren. Het afgelopen jaar blijkt dat gemakkelijke geld vooral te zijn gestopt in aandelen en grondstoffen, waarmee die bubbles extra werden opgeblazen. Van een gestimuleerde economie was in elk geval geen sprake. Niet elke technocraat die grote gebaren maakt is vanzelf een held.

Verleidelijk

Het idee van technocraten die het maar even oplossen, is ook te simpel. 'Het is verleidelijk om op die manier de verantwoordelijkheid af te schuiven', zegt Mirko Noordegraaf, hoogleraar bestuurskunde aan de Universiteit Utrecht. 'Maar hoe je het ook wendt of keert, de eurocrisis is gewoon een grensoverschrijdend, geweldig complex probleem. De belangen zijn zeer divers. Dat moet je erkennen, en je kunt niet zomaar een of ander instituut of persoon met zogenaamd de juiste expertise erop afsturen.'

Ook Boot ziet dat afschuiven als een groot gevaar, met de meer politieke rol van de ECB. In zijn analyse komt het de politiek eigenlijk wel goed uit dat Trichet zijn verantwoordelijkheid heeft genomen. 'Ze hebben het willens en wetens laten gebeuren. Zo zijn de financiële risico's voor de kiezer veel minder zichtbaar. De politici hoeven geen verantwoordelijkheid af te leggen voor de keuzes die worden gemaakt. En als het misgaat, kan de politiek de ECB de schuld geven.'

Afschuiven

Juist de vorig weekend binnen het ECB-bestuur gevoerde discussies laten zien dat ook het afschuiven op deze experts geen oplossing is voor politieke keuzes die moeten worden gemaakt. De vertegenwoordigers van de noordelijke landen in het bestuur wilden in eerste instantie niet meegaan met de ingreep van Trichet, omdat zij de risico's anders wogen. Dat ze er uiteindelijk mee hebben ingestemd is misschien de verdienste van Trichet, maar wil niet zeggen dat alle experts vanzelf hetzelfde willen. Het probleem is hoe dan ook politiek.

Dat erkennen Eijffinger en Boonstra zelf ook. De ingreep van de ECB kan alleen maar tijdelijk zijn, totdat de politiek, na ratificatie van het steunfonds, zijn eigen rol weer kan spelen. Anders wordt er wel een grens overschreden. Eijffinger: 'Zijn we de Rubicon nu al overgestoken? Nee. We staan er wel met twee voeten in. Maar we kunnen nog terug.'

Terug naar de politiek dus. Die trage, besluiteloze politiek. 'Ik heb soms het idee dat ze de ernst van de situatie nog steeds niet begrijpen', zegt Boonstra. 'Griekenland was aanvankelijk een miniem probleem, en dat hebben ze zo uit de hand laten lopen. Door steeds maar te talmen en besluiten uit te stellen. Een goed voorbeeld is dat reddingspakket van 21 juli. Dat is een behoorlijk pakket maatregelen. Maar dan denken ze dat ze vervolgens nog twee maanden de tijd hebben.... Of neem de Tweede Kamer, die eens lekker gaat debatteren over het tweede Griekse steunpakket. Terwijl het allang over Italië, Spanje en nu ook Frankrijk gaat.'

Intussen is op de aandelenmarkten en bij pensioenfondsen al veel meer waarde verdampt dan er ooit in wat voor reddingspakket dan ook had hoeven te worden gestoken, zegt Boonstra. Goed, dat is ook te wijten aan Amerikaanse besluiteloosheid, maar het Europese aandeel in de daling is 'vele malen groter dan die paar honderd miljard', die in een fonds had moeten worden gestoken. 'Men begrijpt de impact van de financiële markten niet, heb ik het idee.'

Lastige positie

De economen erkennen dat de politiek in een lastige positie zit. Hoe leg je hun oplossing goed uit? Dat hoe meer miljarden je in het noodfonds stopt, des te kleiner de kans dat die miljarden daadwerkelijk moeten worden betaald, omdat de hedgefondsen dan geen reden meer hebben een land aan te vallen?

Eigenlijk is het heel simpel, zegt Eijffinger: 'Dit is een typisch geval van niet-coöperatieve speltheorie. Je moet een geloofwaardige bedreiging vormen voor de tegenpartij.'

Maar dat is lastig uit te leggen, in tijden dat de premier in verwarring raakt over de miljardendeals die hij maakt, en wanneer ambtenaren de ministers vervangen om aan de Kamer verantwoording af te leggen over de gemaakte afspraken.

'Rutte en De Jager hebben in Europa een ander verhaal dan ze in Nederland kunnen verkopen', zegt Boonstra. 'Dat probleem heeft Angela Merkel ook. Dat maakt de politieke daadkracht niet veel groter.'

Dat komt door het populisme, stellen de economen. Door het gebrekkige vertrouwen in politici in het algemeen en het gebrekkige vertrouwen in het Europese project in het bijzonder. Boonstra: 'Zie dat maar eens om te buigen op het moment dat het minder gaat.'

Bestuurskundige Noordegraaf ziet nog een lastig punt bij die vertrouwenskwestie. 'Het vertrouwen in de politiek is een afgeleide van de sociaal-economische omstandigheden. Doordat het nu economisch minder gaat, zal het vertrouwen in de politiek verder afnemen - waardoor die politici nog minder draagvlak hebben om de maatregelen te nemen die de economie erboven op zullen helpen.'

Maar wat dan? Toch maar een stevige Europese minister van Financiën, met een breed mandaat, zoals Trichet wenst? Noordegraaf: 'De roep om een sterke man is een teken dat er niemand aan het roer staat. Ik zie geen simpele uitweg, behalve wat ik noem een meer symbolische wijze van besturen. Iemand die op het juiste moment de juist dingen zegt. Zoals Trichet, ja. Maar dan met een democratisch draagvlak.'

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden