'Een staat moet kunnen doorbijten'

Door de bezuinigingen op Defensie kan Nederland een missie zoals die in Uruzgan op termijn niet meer opbrengen, waarschuwt de Haagse topambtenaar.

'V eel mensen hebben geen idee wat Defensie allemaal doet. Die rellen in Haren vorige week, daar heeft de marechaussee op eigen initiatief bijstand verleend aan de politie.'


Na negen jaar werkzaam te zijn geweest op het ministerie van Defensie, praat Ton Annink met trots over de krijgsmacht. Hij was de rechterhand van de opeenvolgende ministers. De minister is verantwoordelijk voor het beleid, de secretaris-generaal (sg) zorgt voor de uitvoering. Hij is ook de meerdere van's lands hoogste militair, de Commandant der Strijdkrachten.


Per 1 oktober wordt Annink de hoogste ambtenaar van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Hij is binnenkort de langstzittende topambtenaar in Den Haag.


Bij uw start op Defensie in 2003 vond u het mooi 'een grote tent' te gaan runnen. Sindsdien volgde inkrimping op inkrimping. Hoe komt dat?

'De politie is zichtbaar, defensie minder. De politie is, zeg maar, de eigen straat. Defensie is een stad verderop. Maar we doen zo veel, ook binnen Nederland. De hulp aan de politie, bij opsporing, neemt enorm toe. Als de politie vermoedt dat ergens wapens of drugs liggen, maar die niet kunnen vinden, worden wij ingeschakeld.


'Denk ook aan de F-16's. Op de vliegbases Leeuwarden en Volkel staan 24 uur per dag, 7 dagen per week kisten klaar om vliegtuigen te onderscheppen die onbedoeld het luchtruim binnenkomen. Dat gebeurt soms twee, drie, vier keer per maand.'


Wat blijft er na alle bezuinigingen van de krijgsmacht over ?

'Veiligheid krijg je niet kado. Je kunt niet met paard-en-wagen op de snelweg gaan rijden. Dat is een beeld dat door het hoofd schiet als je nu naar de staat van Defensie kijkt.'


Is de paard-en-wagenfase al bereikt?

'Nog niet.'


Het kan nog erger?


'We moeten alert zijn op het niveau van onze ambities en de capaciteit om die waar te maken. We doen nu mee aan vijftien internationale missies. De meeste zijn kleinere, zoals die met dertig man in Zuid-Soedan. Twee springen er uit, in omvang en mediabelangstelling: de antipiraterijmissie en de politietrainingsmissie in Kunduz. De missies vragen heel wat van mensen en materieel. De bezuiniging zet het vermogen onder druk ze te blijven uitvoeren. In Uruzgan hadden we jarenlang 2.000 man zitten. Ik denk niet dat we dat nu nog zo'n periode zouden kunnen doen.'


Het zijn missies in Verweggistan. Zijn die essentieel voor onze veiligheid?

'Veiligheid en economie gaan hand in hand. Als staat moet je de eigen belangen kunnen veiligstellen. Eerst met diplomatie, maar als het nodig is, moet je kunnen doorbijten. Dan is de krijgsmacht instrumenteel.'


De antipiraterijmissie ter bescherming van de koopvaardij is makkelijker uit te leggen dan de opleidingsmissie in Kunduz?

'Ja, maar ook die past in dat stramien. Dat niet iedereen applaudiseert, is niet de graadmeter. De waardering van de burger is hierin minder van belang. Van oudsher is een bestuurlijke elite nodig om de belangen te doorgronden en keuzen te maken.'


Heeft u invloed op de kabinetsformatie?

'Misschien. Volgens de traditie vragen de informateurs de topambtenaren om advies. We hebben ons erop voorbereid. En we adviseren de minister.'


U bent lid van de PvdA, die nog eens een miljard euro op Defensie wil bezuinigen. Waarom blijft u lid?

'Ik moest slikken van dat miljard, maar dat is geen reden om te zeggen: bekijk 't maar.'


Toen uw overstap naar het ministerie van Sociale Zaken bekend werd, liet een vakbond weten: hij verlaat het zinkende schip...

Prompt loopt het blozende gezicht onder de grijs-witte stekeltjes rood aan: 'Dat ze tegen mij dingen zeggen, glijdt van m'n rug af. Maar ik vind het vervelend dat de hele organisatie als zinkend schip wordt weggezet. Daar ben ik erg boos over geweest. Je spreekt over 60 duizend collega's! Ga je vanavond als krijger naar huis en zegt je moeder, vrouw of vriendin: 'Je hebt nooit verteld dat het een zinkend schip is.'


U bent wel de werkgever die 6.000 man ontslaat, terwijl u zelf buiten schot blijft.

'Ik wil niet zeggen dat ik alles ook zelf heb meegemaakt, maar er waren momenten dat ik er dichtbij kwam. Dan moest ik zelf op zoek naar een nieuwe baan. Begin jaren negentig werkte ik op Volksgezondheid. Op een middag moest ik bij de secretaris-generaal komen. Hij zei: 'Ton, ik ga je functie opheffen.' Op de fiets naar huis dacht ik: 'Krijg nou wat, ik heb 't op mijn manier druk, ik sloof me uit, ik denk dat ik goede dingen doe voor de minister en de staatssecretaris. En dan komen ze me dat vertellen.' Van de ene op de andere dag was ik herplaatsingskandidaat. Als je dan niet snel iets vindt, sta je op straat. Ik ken de spanningen en onzekerheden.'


U heeft zich onttrokken aan de dienstplicht. Uw vorige minister, Eimert van Middelkoop, moest er ook niets van hebben. Wat is dat toch bij Defensie?

'Hoho. Ik ben natuurlijk op keuring geweest. In Groningen, op een maandag. Daar vroeg een hoge militair: zijn er mensen die denken dat je wordt afgekeurd? Ik zei ja, want ik was zwaar geblesseerd aan mijn knie. Door voetbal. Dus ik dacht: de kans is aanwezig dat dat zal gebeuren. Ik ben beland in een militair hospitaal en afgekeurd. Anders was ik de landmacht ingegaan.'


U zei ooit: 'Een ambtenaar hoort anoniem te zijn.' Dat is niet gelukt. U bent in de Tweede Kamer vaak over de tong gegaan, u joeg vakbonden op stang, er waren aanhoudende klachten over de mores en de bedrijfscultuur binnen uw organisatie.

'Als je verslaafd bent aan applaus, moet je geen topambtenaar worden.'


U was ook verantwoordelijk voor handhaving van de integriteitsregels binnen Defensie. Staatssecretaris Jack de Vries had een affaire met een ondergeschikte, in strijd met de regels. Wist u ervan voordat het in 2010 bekend werd?

'Natuurlijk.'


Had u toen niet moeten zeggen: 'Jack, jij eruit of die mevrouw wordt overgeplaatst.' Want dat heeft toen nog een tijd geduurd.


'Volstrekte apekool. Ik herinner me goed het moment dat Jack vroeg: 'Kan ik op een kazerne slapen?' Maar het simpele feit dat Jack op een kazerne wil slapen, zegt alleen dat hij niet meer thuis wil slapen. Meer consequenties moet je daar niet aan verbinden. Wat er echt aan de hand was, bleek pas enkele dagen voordat het naar buiten kwam. Dat hebben we hier natuurlijk in beperkt gezelschap besproken. En daar heeft Jack zijn consequenties uit getrokken door af te treden.'


Heeft u niet het gevoel dat daar iets fout is gelopen?

'Natuurlijk is er iets fout gegaan: het niet melden van een relatie. Een melding had veel ongemak voorkomen.'


Ton Annink

1953 13 mei, geboren te Hengelo


1970 Bedrijfseconomie, Rijksuniversiteit Groningen


1983 Beleidsmedewerker ministerie van Welzijn, Volksgezondheid & Cultuur (WVC)


1995 Directeur-generaal management en personeelsbeleid, ministerie van Binnenlandse Zaken


2003 Secretaris-generaal ministerie van Defensie


2012 Secretaris-generaal ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid


Ton Annink is gehuwd


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden