INTERVIEW

'Een speelfilm kan iets wat een documentaire niet kan'

Tien jaar na de moord op Theo van Gogh gaat '2/11' in première, een film over wat er na die moord gebeurde bij de inlichtingendienst AIVD.

Beeld Herrie

'Er is me zo vaak gevraagd: wanneer ga je een film over Theo maken? Mijn standaardantwoord was: nu niet. Het is te dichtbij.'

Producent Gijs van de Westelaken (62) zit aan de ovale 'AIVD' tafel, in zijn kantoor bij Column Film. Erfstuk van de opnamen van 2/11, zijn nieuwe thriller over de dagen na de moord op Theo van Gogh. In de wandkast staan koffiemokken met CIA- en Mossad-opdruk rekwisieten uit dezelfde film, die morgen in première gaat op het Nederlands Film Festival. 'Daar drinken ze echt uit, op kantoor bij de AIVD. Souvenirs van hun studiereizen bij de collega's.'

Drie jaar geleden bedachten Van de Westelaken en Theodor Holman ineens hoe het wel kon, zelf een scenario schrijven over hun vriend en collega. 'Het kwartje viel: wat als we Theo's film 06/05 als model nemen? Die begint ná de moord op Pim Fortuyn. Zoals Theo destijds zei: dan hoef ik Fortuyn ook niet te laten spelen door Thom Hoffman met een kale pruik op.'

Gijs van de Westelaken, hij maakte de film over Theo van Gogh met vriend Theodor Holman.Beeld ANP

Geen documentaire

De thriller, volledige titel 2/11 Het spel van de wolf (regie Thomas Korthals Altes), portretteert de AIVD in de dagen direct na de moord en biedt antwoord op de vraag of de inlichtingendienst niet kon weten, niet wilde weten of wel degelijk wist dat Mohammed B. van plan was de cineast om te leggen.

'Een speelfilm kan iets wat een documentaire niet kan', zegt Van de Westelaken. 'Verbanden leggen tussen de feiten. Wij hebben in die tijd een documentaire gemaakt (Prettig weekend, ondanks alles) die behoorlijk ver kwam, maar niet ver genoeg. Ons doel is dat de bioscoopbezoeker straks de zaal uitloopt en denkt: nou, het zou zo weleens gegaan kunnen zijn.'

De verdwenen taps spelen een cruciale rol in 2/11. De AIVD luisterde mee met alle Haagse huiskamergesprekken van de geschaduwde Hofstadgroep, maar enkel de opnameverslagen van na de moord zijn vrijgegeven. 'Het is net zoiets als dat fotorolletje van Srebrenica, het klopt gewoon niet. Zelfs of de taps nu wel of niet vernietigd zijn, is onbekend. Ze zijn er niet, dat is alles wat we weten.'

Aan het begin van de film noemt een CIA-officier de moord op Theo van Gogh 'collateral damage' nevenschade tijdens een onderzoek. 'Dat is nog het minst paranoïde scenario. Dat de AIVD wel wist van het moordplan, alleen niet dat het die ochtend al zou plaatsvinden. Op de tapverslagen die wel zijn vrijgegeven, lees je ook dat die Jason en Ismail van de Hofstadgroep zeggen: shit, hij heeft het al gedaan. Dus grote vraag als je iemand schaduwt, is natuurlijk altijd: wanneer grijp je in?'

Omgangsvormen

Holman en Van de Westelaken lieten het scenario voorafgaand aan de opnamen lezen aan een van hun bronnen, een oud-AIVD-medewerker die ten tijde van de moord in 2004 nog in actieve dienst was. 'We hebben wat gesprekken gevoerd, wat heel nuttig was. Geen diepgaande onthullingen hoor. Maar wel de sfeer op kantoor, de omgangsvormen dat is belangrijk voor een film, om dat goed te hebben. De AIVD is echt een soort familie. Ook privé zien ze elkaar, veel borrelen. Tegelijkertijd werkt iedereen op een 'need to know'-basis als ze aan tafel zitten te vergaderen hebben ze allemaal een ander kennisniveau.'

De bron had wel een paar opmerkingen: dat een teamhoofd zich, zoals in de film gebeurt, gewoon in de geheime afluisterruimte begeeft, was ondenkbaar. Van de Westelaken: 'Ja, als je dát feitelijk correct wil doen, kom je op zeven schijven of zo. Dan wordt het een soort instructiefilm over ambtenarij. Ik zat Homeland te kijken: daar luistert de directeur van de CIA ook gewoon zelf af. Dan mogen wij dat ook, vond ik.'

Dat de kantinejuffrouw binnenloopt met broodjes tijdens een AIVD-vergadering, kon dan weer wel. 'Ja hoor, zei onze bron, gewoonste zaak van de wereld. Nel, heet ze. Dus toen hebben we de dame in de film ook maar Nel genoemd.'

Castleden Susan Visser en Johan Leysen op de set van de politieke thriller Het Spel van de Wolf.Beeld ANP

Karikaturaal

De kantoorpolitiek had zich, bij een wat minder grimmige aanleiding, ook goed geleend voor een AIVD-komedie. 'Dat zou echt Hollands zijn, om de AIVD niet serieus te nemen. Vergis je niet: ze staan internationaal hoog aangeschreven. Theo schiep er een genoegen in de inlichtingendiensten zo mallotig mogelijk voorbij te laten komen. Het moest allemaal karikaturaal in 06/05. Dat was puur om zijn vader te pesten, die bij de BVD had gewerkt. Ik vond dat het afdeed aan de serieusheid van zijn film. Maar goed, Theo stond daarop. In de eerste versie van ons scenario beleefde het hoofdpersonage (AIVD-medewerker gespeeld door Susan Visser) nog een verhouding. Dat hebben we allemaal geschrapt. Geen seks, zei ik tegen Theodor. Echt niet.'

Ook Van Goghs vader las het script. 'Hij belde me op: Eén ding. Dat die mevrouw zomaar een kamer binnenloopt, dat kan niet. Elke kamer op kantoor moet altijd op slot. Dat is nog steeds zo.'

Ook werd er veel informatie uit de dialogen geschrapt. Soms nog op het laatste moment, op verzoek van regisseur Korthals Altes. 'Op dat punt stelden wij, de schrijvers, ons nederig op. Terechte kritiek: aanvankelijk kwamen de namen van de halve Hofstadgroep voorbij. Met al die aliassen raak je dan snel de weg kwijt. Je moet nog steeds opletten hoor, maar het is ook gewoon een speelfilm: je kunt achterovergeleund kijken.'

Een van de bijpersonages, een door zijn meerderen gefrustreerde afluisterspecialist van de AIVD, speelt een controversiële rol in de film. Van de Westelaken wil daar nog niet te veel over zeggen. 'Dat zou de klap verpesten, aan het einde van de film. Het klopt in elk geval. En hij was een van de beste geheim agenten. Mensen moeten de film maar zien.'

De VPRO zendt 02/11 Het spel van de wolf uit op 2/11, NPO 2, 20.15 uur.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden