Een soort Thorbecke

Tien jaar geleden voorspelde hij het einde van de democratie. En Maurice de Hond gelooft nog altijd dat het systeem implodeert.'Misschien dat dan mijn plan als inspiratie wordt gebruikt.'

Een themanummer over democratie. En of wij daar dan wat mee wilden doen. De sfeer op de burelen van de Betrouwbare Mannetjes daalde tot winterjasniveau. Herfstakkoorden, politieke Eerste Kamers. Walgelijk. Maar toen hoorden we de Britse komiek Russell Brand in een gloedvol betoog het einde van het democratische systeem declameren.


Waar kenden we dat ook alweer van? Binnen een kwartier hadden we ons archief omgespit en lagen alle Drees-, Schoo- en Thorbeckelezingen over de kantoorvloer verspreid. En ja hoor: daar was hij, de Thorbeckelezing van Maurice de Hond van april dit jaar. Al in 2003 voorspelde hij het failliet van onze democratie én presenteerde hij een alternatief: Eerste Kamer eruit, gekozen premier, bij omstreden wetten een correctief referendum. Even simpel als briljant. En dus togen wij naar de rand van de stad, waar hij ons in zijn Buitenveldertse maisonette ontving. We hadden onze jas koud uit, of het ongeduld werd ons meester.


Goed. Wanneer gaan we uw plan natie-breed uitrollen?

'Nooit.'


Pardon?

'Ik vind het gewoon leuk om de intellectuele exercitie te doen. Ik probeer voor een bewustwordingsproces te zorgen. Zo van: jongens, zoals we het nu hebben, is het niet goed.'


Een bewustwordingsproces, daar waren we niet voor gekomen. En een mens gaat ook niet voor zijn plezier naar Buitenveldert. Maar de koffie is geserveerd, en eerlijk is eerlijk: meneer De Hond zet een straf bakje. Misschien is het ook wel weer eens interessant om een intellectuele exercitie van een ander te horen.


Wij zijn er ook niet blij mee, maar wij zien het he-le-maal niet meer zitten met die democratie.

'Democratie zoals we het nu doen, is bijna lachwekkend. Nederland is van de westerse landen het land met de minste invloed van burgers. De politieke elite legitimeert zichzelf op grond van verkiezingen, maar na 21.00 uur 's avonds op de dag van de verkiezingen is de invloed van de kiezer nihil. En dus voelt die kiezer geen verantwoordelijkheid. Als je op Rutte stemt, dan wil je Rutte en niet ook Samsom. Dat betekent dat je in het huidige systeem heel eenvoudig kunt zeggen: deze regering is niet van mij.'


Wat een kutsysteem.

'Stel je eens voor dat er ergens in het heelal een planeet is en ze zeggen daar van: weet je wat, E.T., ga jij eens naar de aarde en ga eens kijken hoe ze daar opereren. En dan komt E.T. in Europa. Nou, ik denk dat ie terugkomt en zegt: ik heb het allemaal eens bekeken, heb met de bevolking gesproken, die parlementaire democratie moesten we maar niet doen.'


In het geval E.T. een democraat is. Dat moet je ook maar afwachten.

'Als de maatstaf is, wat is de mate van tevredenheid onder de bevolking, dan wijst E.T het huidige systeem af.'


Maar wat zou E.T. dan wel kiezen?

'Ik weet het niet. Misschien het systeem zoals in Singapore.'


E.T. gaat voor de verlichte dictatuur? Heeft hij dan niets geleerd op aarde?

'Wacht even. Ik zeg niet dat we het zo moeten doen als in Singapore. Maar we moeten ook niet doen alsof wij het ultieme systeem hebben en al het andere blijkbaar slecht werkt. Ik ben er geweest, nou de energie slaat je tegemoet. Als de gemiddelde bevolking daar tevredener is dan in Amerika, waar ze min of meer dezelfde staatsvorm hebben als wij, dan moeten we concluderen dat ons systeem niet goed meer is.'


En vriendelijk bedankt, meneer Thorbecke.

'Nou, het functioneerde 100, 125 jaar goed. Nu leven we in een wereld die sneller verandert dan ooit. Het kennisniveau van de kiezer is ook veel hoger. Als geïnformeerde burger zie je dat het hele systeem eigenlijk de kachel met je aanmaakt. Als het economisch meezit, dan merk je er niet veel van. Maar zodra het minder gaat en het gaat over mijn bestaan of over mijn financiën, dan is de politiek wel belangrijk. Nu heb je een bevolking die niks te zeggen heeft en steeds bozer wordt. En die boosheid gaat niet zo maar weg. Dat 50Plus veel zetels kwijt is, betekent niet dat er een groep ouderen is die opeens tevreden is.'


Ach, die paar bejaarden.

'In 2015 zijn de Provinciale Statenverkiezingen. Je kan er de klok op gelijkzetten dat PvdA en VVD daar minder halen dan dertig zetels. Dat betekent dat ook de coalitie van het begrotingsakkoord (VVD, PvdA, D66, ChristenUnie en SGP, red) geen meerderheid in de Eerste Kamer gaat halen. En dan stug volhouden dat je de systemen niet hoeft aan te passen? Individueel gebruiken we flexibiliteit, aanpassingsvermogen en creativiteit in steeds grotere mate, alleen de politieke systemen negeren het. Laatst zat Ernst Hirsch Ballin bij Buitenhof te verkondigen dat je je als politicus toch moet kunnen onttrekken aan dingen als Twitter. Terwijl, maak nou gebruik van de kracht van technologie in plaats van je ervan af te keren.'


Onbekend maakt onbemind.

'Ik zat een tijdje op de redactie van het NOS Journaal. En als Marga van Praag dan op dinsdag binnenkwam, riep ze: wie weet een item? Het was 2005 en ik zei: weet je wat leuk is? Momenteel zitten met name meisjes tussen 10 en 15 op MSN-chat. O, dat is zo eendimensionaal, zei ze toen. En toen zei ik: alle Chinezen lijken op elkaar. En toen zei zij: wat bedoel je nou? En toen zei ik: als jij naar China gaat, lijken ze allemaal op elkaar, maar na tien jaar zie je dat ze net zoveel verschillen als wij. Dus het lijkt voor jou misschien een-dimensionaal, maar voor die kinderen is het net zo multi-dimensionaal als jouw wereld voor jou is.'


Dus Ernst en Marga moeten het gewoon een beetje vertrouwen?

'Je moet mensen meer erbij betrekken. In Amerika stond een fabriek met een lopende band, waar de werknemers ontevreden waren. Ze gaven hun werk een 5 of zo. Toen heeft de directie die band 10 procent harder laten lopen, maar ze hebben het personeel wel een knop gegeven waarmee ze de snelheid konden aanpassen. Productie 7 procent omhoog, tevredenheid naar een 6,5. Mensen moeten het gevoel hebben dat ze aan de knop kunnen zitten.'


Wij doen niks liever.

'Gezag is nooit vanzelfsprekend. Dat krijg je alleen maar door overwegingen en standpunten van mensen serieus te nemen, door open te zijn en als je dan toch anders beslist, uit te leggen waarom je vindt dat dat andere toch net ietsjes beter is. Men houdt zich nu totaal niet bezig met draagvlak. En dat komt vooral door een gebrek aan vertrouwen in de kwaliteit van de kiezers. We hebben een systeem dat geen energie vraagt voor het overtuigen van mensen. Politici hebben gewoon de macht. En dan komen daar die kiezers en die moet ik het nog uitleggen ook. Nou dat is alleen maar lastig.'


En dat draagvlak moet dan straks zeker extra vaak met peilingen gemeten worden? Slim.

'Ik krijg vaak het verwijt dat ik het democratisch proces zou beïnvloeden. Lachwekkend. Iedereen is z'n spel aan het spelen. De media, de politici. En dan zouden opiniepeilers zoals ik niet mogen laten zien wat de kiezer vindt? Hooguit kan je zeggen: is de kwaliteit van die peilingen wel goed, maar dat is een andere discussie.


'Begrijp me niet verkeerd, het is niet zo dat, als ik zichtbaar maak wat een kiezer vindt, je vervolgens als politicus maar moet doen wat de kiezer wil. En dat gebeurt ook helemaal niet. JSF, Kunduz? Als je ziet wat er gebeurt, zou je bijna denken dat ze per definitie niet naar de peilingen kijken. De gemiddelde kiezer is minder grillig dan de gemiddelde politicus.'


In 2003 zei u dat het systeem binnen tien jaar zou omvallen. Waar wachten we op?

'Het systeem stort in in slow motion. Door de digitale ontwikkelingen zijn heel veel van de fundamenten van onze oude instituten weggeslagen. Alleen, je ziet ze nog, omdat er geen aardbeving is. Maar zodra die er is, zal het systeem in elkaar storten.'


En dan graag Maurice de Hond als de eerste gekozen premier van Nederland.

'In de huidige politiek zou ik nooit willen functioneren. Ik ben iemand van de oplossingen. Zelfs als je een goeie oplosser hebt in de politiek, dan doet iedereen z'n best om er iets anders van te maken. Het is een systeem waarbij voortdurend compromissen worden gezocht. De uitkomst is altijd sub- optimaal. En dan ben ik nog mild.


'Ik ben meer iemand van de visie. Als mensen mijn boek uit 1995 teruglezen over internet, Dankzij de snelheid van het licht, zien ze dat ik toch vrij goed heb ingeschat wat er ging gebeuren. Op andere punten niet altijd, maar vaak wel. Dat is mijn rol.'


Het is een gave.

'Het is meer het logisch doorberedeneren van wat zich aan het afspelen is. In 1995 had in Nederland minder dan 1 procent van de mensen internet, maar ik was ervan overtuigd dat het groot zou worden, vooral omdat ik al in 1965 heb leren programmeren. Ik heb twee jaar betaald voetbal gefloten, en weet ook hoe je een groot deel van de problemen in het voetbal kan oplossen. Dat is ook een heel makkelijke. Alleen wil niemand dat snappen.'


Snapt het volk dit dan wel? Voor je het weet hebben we Frans...

'En dan roept iedereen, als je het volk meer te zeggen geeft, dan krijgen we Frans Bauer als burgemeester. Dan zeg ik: wie zou Frans Bauer als burgemeester kiezen?'


Eh...

'Nou ja, 3 procent van de Nederlanders misschien, maar het argument is natuurlijk, 'zij' zouden het misschien doen, maar wij niet, want wij zijn wel in staat om een goede afweging te maken.


'Wie zijn 'zij'? Waarom dat wantrouwen ten opzichte van het volk? In 2003 had ik een programma bedacht: Ben je mijn stem waard? Een week lang kwamen de verschillende lijsttrekkers langs. We hadden een real-timepanel dat op basis van wat er gezegd werd reageerde en die stoel waarin de lijsttrekker zat werd dan rood, geel of groen, afhankelijk van of mensen het met hem eens waren. In 2003, toch best de tijd vooruit. Mat Herben vroegen we: wat vindt u van de doodstraf? Hij was tegen. Hup, stoel rood. Toen hij zag dat hij in een rode stoel zat, reageerde hij: nou ik begrijp wel waarom het overgrote deel van mijn achterban voor de doodstraf is, maar ik denk dat ze vooral willen dat er zwaarder gestraft wordt. Hij heeft die stoel groen gekregen! Dat is wat ik bedoel. Het gaat erom dat je mensen serieus neemt.'


Een Kamer vol meekleurende stoelen, Mat Herben, zonde dat het bij een intellectuele exercitie blijft.

'Ach. Er komt een moment dat men vindt dat het anders moet en misschien dat mijn plan dan als inspiratie wordt gebruikt. En misschien ook wel niet. Wat ik wel zeker weet, is dat dit systeem niet blijft bestaan. Er komt een volgende revolutieslag.


'Ik wil me er niet mee vergelijken, maar Thorbecke had in 1845 een plan en toen in 1848 de koning wanhopig was, heeft ie gewoon min of meer dat plan gebruikt. Ik heb altijd gezegd, ik denk dat een systeem onderuit gaat door economische crisis, een epidemie waarbij heel veel doden vallen, of een vuile bom. Stel nou eens dat er mensen zijn die het plan opvatten om massaal geen hypotheek meer te betalen. Het slaat aan en wordt een soort Occupy-achtige beweging. Dat is een manier waarop het systeem onderuit kan worden gehaald. En ik durf het al bijna niet te zeggen, anders lijkt het net alsof ik daartoe oproep.'


Dat zou ook strafbaar zijn.

Een wat ongemakkelijke stilte volgt. De Hond zwijgt. Maar wij hebben aan een half woord genoeg.


'Mannetjes, nog koffie?'


Betrouwbare Mannetjes Melle Runderkamp en Simon Hendriksen leveren doorgaans in Vonk een handzame mening. Dit keer tekenden ze ook die van opiniepeiler Maurice de Hond op.


Hoofdpunten uit het plan van De Hond:


- Gekozen premier


- Premier kiest eigen kabinet (zoals president VS)


- Gelijktijdig Kamerverkiezingen


- Afschaffing Eerste Kamer


- Kabinet kan worden weggestuurd bij tweederde meerderheid


- Als regering en Kamer het oneens zijn, besluit de kiezer het via een referendum.


ZE DOEN HUN BEST


Ali Fakus (45), werkloos, voorheen glazenwasser

Ik stem altijd op de PvdA. Ze krijgen niet gedaan wat ik wil, maar ze doen hun best. Ik ben als jongen uit Turkije gekomen, daar werkt de democratie beter: men is verdraagzamer. Tijdens het slachtfeest stond ik met een vriend te praten bij de barbecue in onze straat. Kwamen er twee agenten aan op de fiets, dat we daar niet mochten staan. Allebei 90 euro boete. Ik denk erover om terug te gaan. Hier zou ik niet weten naar wie ik toe kan stappen om iets aan de samenleving te veranderen. Vroeger, in de tijd van de gulden, kreeg je als burger meer gedaan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden