Een sombere, stroeve heilige

'Hamer der ketters': zo werd de eerste Nederlandse jezuïet Petrus Canisius (1521-1597) al snel gekarakteriseerd. Op een gravure uit 1641 staat Canisius, wiens eigenlijke naam Peter Kanis luidde, afgebeeld als strenge theoloog, gezeten aan een tafel....

In het Museum Commanderie van Sint Jan in Nijmegen, Canisius' geboortestad, is nog tot en met 5 mei de expositie 'Petrus Canisius - Beeldvorming van een heilige' te zien. De tentoonstelling werd georganiseerd om de vierhonderdste sterfdag van Canisius, naamgever van een jezuïetencollege en een ziekenhuis in Nijmegen, te gedenken en laat aan de hand van tal van afbeeldingen zien hoe hij in de beeldende kunst van de negentiende en begin twintigste eeuw werd vereeuwigd.

De iconografie van Canisius kwam vooral op gang nadat hij in 1864 zalig was verklaard vanwege zijn grote verdiensten in de strijd tegen de Reformatie. De jezuïetenorde gaf tal van opdrachten om haar pionier uit te beelden. Een nieuwe impuls kwam in 1925, toen Canisius door paus Pius XI werd gepromoveerd tot heilige en kerkleraar. Een van de kunstenaars die Canisius toen portretteerden, was Jan Toorop. Hij had geprobeerd, schreef hij later, Canisius te tekenen 'volgens de schoonste, sterkste, geweldigste en liefdevolle trekken uit zijn rijk en heilig leven'. 'Het was een zware opgaaf.'

'Wie het geheel van ruim honderddertig afbeeldingen van Petrus Canisius in de kunst van de negentiende en twintigste eeuw overziet, kan niet anders dan toegeven dat de eerste Nederlandse jezuïet het over het algemeen niet getroffen heeft met zijn portrettisten', schrijft Paul Begheyn SJ in de tentoonstellingscatalogus (¿ 12,50). Canisius wordt meestal afgebeeld als een sombere, stroeve, in zichzelf gekeerde man. 'Niet alleen de oudste portretten van Canisius, waarop verreweg het grootste deel der bekende kunstwerken teruggaan, zijn debet aan de beperkte aantrekkelijkheid van de Nijmeegse heilige. Ook de in het verleden gepubliceerde biografieën zijn zo geschreven en eigenhandige teksten van Canisius zo geselecteerd dat hierdoor de in de portretten aangeduide afstandelijkheid en somberheid alleen maar werden versterkt.'

Han van Gessel

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden