Weblog

Een sociaal vangnet voor de hele wereld

De snelste uitweg uit de allerergste armoede is uitkeringen invoeren. Tot voor kort een utopische gedachte. Nu een trend bij de VN en de Wereldbank. Landen die te arm zijn, zouden subsidie moeten krijgen voor hun 'sociale dienst'.

Zuid-Afrikaanse kinderen spelen bij een kerk in de verpauperde wijk Masiphumelele bij Kaapstad. Zuid-Afrika experimenteert met allerlei uitkeringen aan arme groepen. Beeld epa

Met een luttele 2 procent van het mondiale bruto product zouden we een sociaal vangnet voor alle armen in de wereld kunnen financieren. Dat cijfer komt van de internationale arbeidsorganisatie ILO. Het zoemt ook rond in de kantoren van de Verenigde Naties en de Wereldbank. Elk van de drie organisaties maakt plannen voor wat tot voor kort lachwekkende luchtfietserij leek: waarom zetten we niet een soort mondiale sociale dienst op?

In Nederland is versobering van sociale voorzieningen aan de orde van de dag. Maar in de opkomende economieën met goede groeicijfers hebben ze andere problemen: de groeiende welvaart gaat gepaard met toenemende ongelijkheid en het gevaar van sociale onrust.

Stokpaardje
Het is bovendien een rem op de groei als een substantieel deel van de bevolking niet kan meedoen aan productie en consumptie. Aziatische economieën als China, India en Indonesië zijn daarom al begonnen met een keur aan maatregelen waardoor geld naar arme bevolkingsgroepen gaat via toelagen en uitkeringen.

In Latijns-Amerika zijn de succesvoorbeelden Bolsa Família in Brazilië en Opportunidades in Mexico. Ook in Afrika wordt in enkele landen geëxperimenteerd met geldbedragen voor specifieke achterstandsgroepen.

Zou dat niet grootschaliger moeten worden aangepakt? Dat zou de wereldeconomie een zwengel kunnen geven en stabieler maken. De gedachten en aanbevelingen van de VN en de Wereldbank lopen nogal uiteen.

De Wereldbank en westerse donorlanden zoals Groot-Brittannië pleiten ervoor alleen geld te geven aan speciaal geselecteerde groepen armen op uiteenlopende voorwaarden, zoals: dan moet u wel uw kinderen naar school sturen. De ILO en andere VN-instellingen willen de burgers het récht op basiszekerheid geven.

Een Indiase vrouw haalt gratis medicijnen bij een speciale post in een dorp in de noordwestelijke staat Rajasthan. Beeld reuters

Dat verschil maakt veel uit voor de uitvoering. De Wereldbank ziet rollen weggelegd voor zichzelf, andere internationale instellingen, donoren en ngo's. De nationale staat van het land van de ontvangers speelt een kleine rol; inkrimpen van de overheid is een stokpaardje van de Wereldbank en zeker het Internationaal Fonds.

Onder de dwingende adviezen van deze twee machtige organisaties hebben de meeste Afrikaanse landen in de jaren tachtig en negentig gratis onderwijs en gezondheidszorg afgeschaft. Ook de armen moeten nu schoolgeld en eigen bijdragen aan ziektekosten betalen. Dat zou dus moeten kunnen met toeslagen via diezelfde Wereldbank.

Sociaal recht
Als steun een recht wordt, zoals de VN bepleiten, is de hoofdrol weggelegd voor de landelijke overheid.

Hoe dat in zijn werk moet gaan op wereldschaal is een jaar geleden vastgelegd in een visionaire nota van twee VN-rapporteurs, Olivier de Schutter en Magdalena Sepúlveda. Ze stellen voor een mondiaal fonds voor sociale bescherming op te richten: het Global Fund for Social Protection.

Arme landen die niet genoeg eigen geld hebben om de bevolking een minimum inkomen te garanderen, kunnen aanspraak maken op aanvulling uit dit fonds. Het fonds zou daarnaast een (her)verzekeringstak moeten krijgen: bij natuurrampen of andere grote calamiteiten keert die geld uit.

Wat precies de basisrechten moeten worden, is onderwerp van debat. De auteurs spreken over kosten van tussen de 2 en 6 procent van het mondiale bbp, afhankelijk van hoeveel er in het basispakket zit.

De ILO heeft enkele jaren terug een 'vloer' geformuleerd: toegang tot essentiële gezondheidszorg, inkomensveiligheid voor kinderen, steun aan werklozen en armen en uitkeringen voor bejaarden en gehandicapten. Daarbovenop zou dan een stelsel van sociale verzekeringen moeten komen.

Het klinkt utopisch, maar eigenlijk zijn al die rechten al vastgelegd in de Universele verklaring voor de rechten van de mens, stellen de auteurs. Waar het geld vandaan moet komen voor het nieuwe fonds laten ze in het midden. Zoals gebruikelijk zullen de lidstaten van de VN de kas moeten vullen. Als de rijke donorlanden dit idee omarmen, is het waarschijnlijk dat een deel van de ontwikkelingshulp naar dit fonds wordt verlegd.

Animo nog niet groot
Alleen is de animo niet groot gebleken sinds het verschijnen van het advies, aldus Bertil Videt, redacteur van The Broker, een website van ontwikkelingsexperts (thebrokeronline.eu). Daar heeft hij de belangrijkste documenten en argumenten op een rijtje gezet met hulp van het Afrika Studiecentrum in Leiden. De trend is dat donoren hun geld liever steken in programma's voor duidelijke doelgroepen van armen. Dat is de aanpak die de Wereldbank voorstaat.

De VN-rapporteurs zien hun plan als een goed vervolg op alle inspanningen voor de millenniumdoelen, die in 2015 moeten zijn gehaald. In een rapport uit mei dit jaar van drie 'eminente personen' - de regeringsleiders Yudhoyono (Indonesië), Johnson Sirleaf (Sierra Leone) en David Cameron (Groot-Brittannië) - over de wereld na 2015 komt het ideaal van 'sociale bescherming' vrij snel op de proppen. Maar hoe de aansporing 'niemand te laten achterblijven' in actie kan worden omgezet, vertellen ze niet.

Het is dus waarschijnlijk nog een sprong te ver om de 1,2 miljard wereldburgers onder de armoedegrens recht op een uitkering te geven met een mondiale garantie.

Hapsnap

Onder energieke aanvoering van de ILO zetten de VN-instellingen echter hun campagne voor sociale zekerheid in ontwikkelingslanden voort. ILO adviseert bij het omvormen van ministeries van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, zodat de ambtenaren ook weten hoe uitkeringen en toeslagen kunnen worden uitgekeerd aan de juiste personen.

Volgens The Broker profiteerden 150 miljoen huishoudens in de 'minst ontwikkelde landen' de afgelopen tien jaar al van een of andere uitkering. Het gebeurt heel versplinterd en divers, hapsnap en soms oneerlijk tegenover burgers die niets krijgen, maar de trend is niet meer te stuiten.

Kibera, de grootste slum bij de Keniaanse hoofdstad Nairobi, waar een groot deel van de inwoners onder de armoedegrens leeft. Beeld afp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden