Een slecht verliezer

Voormalig minister van Landbouw Van Aartsen kreeg anderhalf jaar geleden een hartelijk welkom op Buitenlandse Zaken. De ambitieuze doener zou eindelijk heldere lijnen uitzetten op het in zichzelf gekeerde departement....

MINISTER Jozias Van Aartsen laadt zich op voor een debat. Hij worstelt zich in een vergaderzaaltje van de Tweede Kamer door een berg papier. Zijn jasje is uit, het streepjesoverhemd zit als gegoten.

Buiten, op het Plein, rookt directeur-generaal politieke zaken Boudewijn van Eenennaam een sigaret. Hij heeft de hele nacht doorgewerkt aan de speech van M, zoals de minister op Buitenlandse Zaken wordt genoemd. Persoonlijk secretaris Willem van Ee staat op de gang te telefoneren. Woordvoerder Pim Waldeck loopt nerveus door de gang.

Van Aartsen ligt onder vuur en het is niet de eerste keer. De oppositie en coalitiegenoten PvdA en D66 verwijten de VVD-bewindsman dat hij te weinig visie heeft. Hij zet zich, vinden zij, onvoldoende in voor conflictpreventie en de mensenrechten.

Pareert Van Aartsen de kritiek? Nee, hij doet of zijn neus bloedt. Hij praat lang, maar zegt weinig, mopperen de Kamerleden. Ze weten zich geen raad. Moedeloos zakken ze terug in hun blauwe stoelen. CDA-Kamerlid Camiel Eurlings: 'Hij praat alles wat krom is recht. Je kunt argumenteren wat je wilt, maar er komt geen respons. Van Aartsen zou juist geloofwaardiger zijn en sterker overkomen, als hij eens wat toegeeft.'

De ministerszoon Jozias van Aartsen, oud-topambtenaar, voormalig minister van Landbouw, maakte bijna anderhalf jaar geleden een flitsende start op Buitenlandse Zaken (BZ). Het geldt in Den Haag nog steeds als een niet geringe prestatie om op het deftige BZ minister te worden.

Als minister van Landbouw, zijn vorige functie, had hij nooit kans gemaakt op de plek in de geschiedenisboeken die nu lonkt. Naast de eigengereide Luns, de idealist Van der Stoel, de mensenrechtenbeschermer Kooijmans, en de filosofisch ingestelde Van Mierlo.

Maar hoe zullen de historici Van Aartsen kenschetsen? Als Europeaan of Atlanticus? Of slechts als superambtenaar, zoals zijn felste critici sneren?

Van Aartsen werd augustus 1998 warm welkom geheten op BZ. Na de moeizame jaren met de onzekere Van Mierlo, zou de ambitieuze doener Van Aartsen eindelijk heldere lijnen uitzetten en het naar binnen gekeerde ministerie wakker schudden.

De diplomaten met hun voorzichtige analyses werden meteen gewaarschuwd. 'Ik weet nog wel wat goede ambtenaren te vinden op Landbouw', dreigde hij. Ook extern spaarde hij geen reputaties. In New York verving hij de bij diplomaten geliefde VN-ambassadeur Ramaker (D66) voor de VVD'er Van Walsum, een goede vriend van oud-VVD-leider Bolkestein.

Afgelopen zomer komt Van Aartsen voor het eerst hard in aanvaring met de Kamer. In Oost-Timor wordt gevochten, PvdA-Kamerlid Koenders verwijt ambassadeur Van Walsum dat hij te voorzichtig opereert in de VN. Van Aartsen is kribbig en laat dat op verschillende niveaus doorschemeren. Zijn woordvoerder omschrijft de kritische Kamerleden als 'leunstoeldiplomaten'. Zelf klaagt de bewindsman dat het nieuws door de CNN-factor steeds meer een soapgehalte krijgt. 'Effectief buitenlands beleid kan niet gebaseerd zijn op primaire emoties', vindt hij. De minister van Buitenlandse Zaken moet het hoofd koel houden en pas handelen als duidelijk is wat er echt aan de hand is, luidt de boodschap. Kort daarna eist Van Aartsen op de televisie na de dood van de journalist Sander Thoenes een onderzoek. 'Ik barst van de emoties', zegt hij.

Het is niet dat Van Aartsen geen successen boekt. Hij haalt het tijdelijk lidmaatschap van de Veiligheidsraad binnen en speelt een belangrijke rol bij de bemiddelingspoging van de OVSE in Tsjetsjenië. Voor de Atlanticus die hij is, heeft hij enkele opmerkelijke ideeën. De bewindsman is net als Bolkestein uit ethische overwegingen tegen Nederlandse wapenexport.

Hij is niet bang om openlijk over het nationaal belang te spreken en eist invloed terug voor al het Nederlandse ontwikkelingsgeld. Hij probeert de natie nieuw zelfvertrouwen te geven: Nederland is geen klein, maar een middelgroot land. Tijdens de oorlog in Kosovo houdt de minister de meerderheid van de GroenLinks-fractie knap binnenboord. En hij beëindigt de slopende loopgravenoorlog met de minister voor Ontwikkelingssamenwerking.

Maar wanneer er iets fout gaat, blijkt Van Aartsen een slecht verliezer. Hij probeert nederlagen als overwinningen te verkopen. Maanden verzet hij zich tegen de vorming van een Europees legerkorps, omdat de VVD-fractie er niets in ziet. De Franse en Britse ambassadeurs klagen bij de Kamer over de afzijdige houding van Nederland. Zelf wordt Van Aartsen door zijn ambassadeurs in geheime codes bestookt met klachten uit EU-lidstaten en NAVO-landen over de onduidelijke positie van Nederland.

Wanneer Europa ondanks de Nederlandse tegenwerking uiteindelijk besluit dat een Europees legerkorps er toch komt, zegt Van Aartsen zonder blozen dat Nederland 'in het hart van de discussie' stond. Om de Franse diplomatie mild te stemmen, schrijft hij een gloedvol betoog over Europese defensie in Le Monde. 'Ongeloofwaardig', kritiseren Kamerleden.

'In Van Aartsens beleid zit weinig lijn', zegt een kritische diplomaat, 'omdat hij er eigenlijk niets van weet. Van Aartsen maakt een ontdekkingsreis, met soms vreemde kattensprongen. En zijn ambtelijke top durft hem niet tegen te spreken. Want hij is tóch de minister.'

In de Kamer opereert Van Aartsen voorzichtig, door alle kritiek. Maar in de wandelgangen probeert hij Kamerleden wel te sturen en te imponeren. Zo vraagt hij D66-woordvoerder Hoekema zich rustig te houden. 'Van Aartsen kan niet zo goed tegen kritiek', zegt Hoekema. 'Misschien voelt hij zich in eigen land onbegrepen.'

Dat hoeft voor een minister van Buitenlandse Zaken niet onoverkomelijk te zijn. Die kan immers uit een onmetelijk arsenaal aan mogelijke vrienden putten. Van Aartsen is idolaat van zijn Amerikaanse collega Madeleine Albright en wordt nooit moe van zijn ontmoetingen met haar te verhalen. Of de bewondering wederzijds is, wordt in kringen van diplomaten weleens betwijfeld.

Op Buitenlandse Zaken gaat de grap dat Albright, toen Van Aartsen eens belde om te overleggen, liet weten geen tijd te hebben, maar daaraan toevoegde: 'Maar hij mag gerust aan de pers vertellen dat hij met mij gesproken heeft.' Toen Van Aartsen zei dat zijn ambtgenoot uit Mongolië door hoge ambtenaren moest worden ontvangen, klaagde een diplomaat: 'Hij is Albright niet.'

De medewerkers van Van Aartsen mopperen en zijn tegelijk loyaal. Zo is het altijd gegaan, want het succes van de minister is hun succes. Op de ministersgang heeft M een kleine kring vertrouwelingen rond zich vergaard. Zijn deur staat niet altijd open. Maar bezoekers van zijn ministerskamer wijst hij op de open gordijnen. Bij Van Mierlo waren die altijd dicht. 'Ik heb een wijde blik op de wereld.'

Van Aartsen wil visie van zijn ambtenaren. Liefst op één A-viertje. Maar zijn medewerkers klagen dat zij liever eerst van hemzelf een schets van het door hem gewenste beleid willen.

In zijn eigen VVD stond Van Aartsen jarenlang bekend als het wonderkind. Ontdekt door Wiegel, gekoesterd door Bolkestein. Nu ontmoet hij echter van de liberalen opmerkelijke tegenstand in het parlement. VVD-leider Dijkstal geeft de conservatieve backbencher Hessing alle ruimte om Van Aartsen stevig aan te pakken.

Zelfs met partij-collega Frank de Grave van Defensie heeft Van Aartsen nu ruzie. Dat dateert van de Kosovo-oorlog. Toen pleitte Van Aartsen tegen een grondoorlog, maar De Grave sloot met steun van premier Kok het sturen van grondtroepen niet uit. De VVD-bewindslieden, die beiden graag willen scoren, vangen elkaar vliegen af met het maken van nieuws. De Grave moest in de krant lezen dat Van Aartsen een brigade van de landmacht ter beschikking stelde aan de interventiemacht van de Europese Unie.

Door alle tegenwind is M de laatste maanden minder open dan hij bij zijn eerste stappen op het wereldtoneel wilde zijn. Als hem door journalisten een vraag wordt gesteld zegt hij vaak glimlachend: 'Wait and see.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden