Een slagveld vol burgers

De wereld verstedelijkt en dat heeft gevolgen voor de oorlogvoering. Militairen ontwikkelen de laatste jaren volop nieuwe ideeën en nieuwe technologie voor urban warfare, want met tanks wordt de straat niet veroverd....

Tot voor kort was het devies aan legers die in een stad wilden vechten simpel: niet doen. Volgens Gerben Klein Baltink, adjunct-directeur van TNO Fysisch en Elektronisch Laboratorium (TNO-FEL) in Den Haag, adviseerde de Chinese generaal en wijsgeer Sun Tsu dat al met klem in zijn klassieker De kunst van het oorlogvoeren (vijfde eeuw voor Christus). De verliezen zijn gewoon te groot.

Natuurlijk, soms zijn stadsgevechten onvermijdelijk, vervolgt de voormalige beroepsofficier. In het verleden moest een militair het dan min of meer blindelings doen, 'zoals in de film Saving Private Ryan: je gaat met je rug tegen een muur staan en gooit een granaat door een raam of een deuropening. Dan sta je op en schiet je gericht in elke hoek van de kamer. Dat kan nu niet meer, met overal burgers, die niet getroffen mogen worden.'

Toch is het goed mogelijk dat zich binnenkort weer zulke situaties voordoen. De Amerikanen en de Britten staan voor de poorten van Bagdad en de Irakezen dreigen hen in een bloedige stadsoorlog te lokken. Maar de oude regels worden daar niet meer gevolgd, denkt Klein Baltink.

Wereldwijd zijn legers juist de laatste jaren druk bezig geweest met het ontwikkelen van nieuwe ideeën over urban warfare. Vooral de Amerikanen hebben veel geld gestopt in het bedenken van stadsgevechtstechnieken, nagebouwde straten en handleidingen voor militairen. De eerste resultaten daarvan zijn inmiddels in Irak te zien.

Klein Baltink, die in zijn vrije tijd een promotie schrijft over stedelijke oorlogvoering, is nauw betrokken geweest bij de ideeënontwikkeling. Voor de Nederlandse landmacht werkte hij mee aan een (niet-openbare) beleidsstudie over oorlog in de stad, die in 2001 verscheen. Ook werkte hij de afgelopen jaren mee aan een studie voor de Navo: Urban Operations in the Year 2020. Hoewel in concept al in mei 2002 klaar, werd die toekomstvisie deze week officieel gepubliceerd.

De directe aanleiding voor het nieuwe denken over stadsoorlogen was het conflict in Tsjetsjenië, zegt Klein Baltink. Midden jaren negentig werd een heel Russisch konvooi in de hoofdstad Grozny door een handjevol rebellen in een hinderlaag gelokt en in de pan gehakt. Een Amerikaanse patrouille werd in Mogadishu, Somalië verslagen. De westerse landen maakten zich zorgen. Ze vroegen zich af of zij ook in zulke situaties terecht zouden kunnen komen.

De kans daarop is groot, luidt de conclusie in de Navo-studie. Dat heeft twee redenen, zegt Klein Baltink, 'die wonderwel passen in wat je nu in Irak ziet'. 'Om te beginnen neemt de verstedelijking razendsnel toe. Naar schatting 75 tot 80 procent van de wereldbevolking leeft in 2020 in de stad. Als het oorlog wordt, is dat een gebied waar je wel móet optreden.'

De tweede reden heeft te maken met het overweldigende technologische overwicht van de VS en de Navo. 'Potentiële tegenstanders, zowel staten als bewegingen, hebben dat in 2020 niet ingehaald. Het is de beruchte ''asymmetrische oorlogvoering'': vijanden zullen de kloof, de capability gap, compenseren door de stad als operatietoneel te kiezen. Navo-wapens kunnen daar weinig uitrichten.'

Die zijn immers nog altijd ontworpen voor een strijd op de Noord-Duitse laagvlakte, waar iedereen dacht dat oorlog met de Sovjet-Unie zou worden gevoerd. 'Tanks bijvoorbeeld hebben bij voorkeur grote schootsafstanden nodig. Ze kunnen weinig uithalen tegen tegenstanders die zich tussen de burgers verschuilen. Verbetering van de standaardtechnieken werkt daarom niet.'

Er zijn daarom nieuwe concepten nodig én nieuwe technologieën, meldt het Navo-rapport. Dat begint al bij de algemene vraag naar welke strategie je voert, aldus Klein Baltink. 'Traditioneel waren er drie manieren: de belegering, dus de strategie van isolatie; de beschieting van afstand met artillerie en bombardementen, dus de strategie van verwoesting; en de frontale grondaanval, waarbij je doorgaat tot je doel is bereikt.'

Die drie strategieën zijn nog altijd onvermijdelijk, zegt hij, maar de 'negatieve effecten moeten worden omzeild.' Precisiebombardementen, zoals nu op Bagdad, vormen een belangrijk middel. Daarnaast wordt er nagedacht over het isoleren en belegeren van machtscentra in een stad, 'zoals het Ministerie van Informatie'. En dat zou kunnen gebeuren door traditionele legereenheden te hervormen: 'Niet tien man en een pantservoertuig, maar kleine groepjes met een heel specifieke taak.'

Aan die nieuwe soorten operaties gaat één belangrijke taak vooraf: informatievergaring. Het aanvallende leger moet heel precies weten wie zich waar bevindt in een stad. In studies van urban warfare wordt daarom veel aandacht gevraagd voor vergaren van inlichtingen en de inzet van special forces.

En voor technologie. Wat dat betreft staan de hightech legers nog maar aan het begin, zegt Klein Baltink. De Predator, het onbemande verkenningsvliegtuigje, is een eerste aanzet, 'maar er is nog veel meer informatie nodig'. Waar liggen elektriciteitsleidingen, wat is het draagvermogen van bepaalde wegen, hoe loopt het metrosysteem, wat tref je aan om de volgende hoek, achter een muur - dat zijn de vragen die stadslegers zich stellen.

Er worden allerlei oplossingen bedacht, waarvan sommige inmiddels in Irak worden uitgeprobeerd. Minivliegtuigjes die in en uit gebouwen kunnen vliegen, robotjes die een trap op kunnen, of die een bepaald gebied zelfstandig kunnen bewaken, 3D-simulatiesoftware, oefensteden, handheld radarapparatuur, flexibele communicatiesystemen, vertaalcomputers.

Overigens, zegt Klein Baltink, blijkt soms ook low-tech te helpen: 'Denk aan de knie- en elleboogbeschermers die ze nu allemaal dragen om over straat te kunnen kruipen.'

Alle informatie zou idealiter verzameld moeten worden in een mobiele command and control center, zegt Klein Baltink. 'Dat voertuig kan dan ook gegevens aftappen uit bijvoorbeeld computersystemen van het kadaster.' Zo kan als het ware een heel uitgebreide reisgids worden samengesteld.

Pas als alle informatie is verzameld, en het slagveld is 'vormgegeven' met precisiebombardementen, begint het echte vechten in de moderne oorlogvoering. Om de 'neutrals', de burgers, te ontzien, worden zij intussen bestookt met psy-ops, wapens in psychologische oorlogvoering zoals radiouitzendingen en folders, die ook nu in Irak worden ingezet. En er word nagedacht over nieuwe soorten niet-dodelijke wapens.

De militaire planners kijken daarbij veel naar politietechnieken - een kleine revolutie in de soldatenwereld. Klein Baltink: 'Denk aan verfmarkeermunitie, pepperspray en rubberkogels, die al door de politie gebruikt worden bij demonstraties.'

Daarnaast staan er ook meer futuristische plannen op de rol, 'zoals flash-bang technieken, waarbij in een keer heel veel licht en geluid wordt geproduceerd. Of methoden waarbij een partij in het conflict hele buurten verziekt met extreem hoog- of laagfrequent geluid. Daartegen bescherm je jezelf dan met anti-geluid.' Erg controversieel zijn nog altijd de chemische middelen, zoals slaapgassen, zegt Klein Baltink.

Dat alles garandeert natuurlijk niet dat een stadsoorlog geen onschuldige slachtoffers meer eist, benadrukt hij. Een van de grootste vraagstukken blijft het onderscheiden van burgers en militairen. Vooral als die laatsten zoals in Irak zich in scholen en moskeeën verbergen, of burgerkleding aantrekken. 'Dat is echt een groot probleem.'

Hij weet daarom ook niet of de Amerikanen en Britten het nu al, terwijl de ideeën nog volop worden ontwikkeld, aandurven een echte stadsoorlog in Bagdad aan te gaan.

Klein Baltink: 'Veel eenheden hebben er al wel op getraind, maar ik ken hun plannen niet. Zoals ik het nu zie, proberen ze de inname stap voor stap, redelijk beheerst uit te voeren.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden