'Een showproces met klassieke Sovjet-praktijken'

Michail Chodorkovski, de gevangenzittende topman van het Russische oliebedrijf Joekos, is geen oligarch, maar een genie. Aldus zijn advocaat Robert Amsterdam....

De Canadees Robert Amsterdam (48) is de hoofdadvocaat van de Russische zakenman Michail Chodorkovski, de topman van het oliebedrijf Joekos die vastzit op verdenking van belastingontduiking, fraude en het omkopen van Russische parlementsleden. Het proces tegen zijn cli noemt de advocaat uit Toronto een showproces met klassieke Sovjet-praktijken. In het Westen poogt Amsterdam steun te vergaren voor Chodorkovski.

Hoe bent u bij deze zaak betrokken geraakt? 'Chodorkovski huurde mij in na de arrestatie van zijn zakenpartner Platon Lebedev; dat was kort voordat hij zelf werd gearresteerd. Hij had gehoord van mijn werk in mensenrechtenkwesties in Zuid-Amerika en Afrika. Ik werk samen met een team van Russische advocaten; zelf ben ik veel in het Westen, onder andere om duidelijk te maken hoe deze rechtszaak verloopt.'

Wat brengt u naar Nederland? 'Ik probeer een Nederlandse belastingexpert bij ons team van advocaten te betrekken. Hij moet aantonen dat die belastingvordering van de Russische staat aan Joekos grote grap is. Tegen de mensen die beweren dat Chodorkovski Joekos heeft gestolen van de staat in de jaren na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie, zeg ik: Onzin! Hij heeft indertijd 350 miljoen te veel betaald. Chodorkovski heeft honderden miljoenen geinvesteerd in een land dat hij de verkeerde kant zag opgaan. Hij stimuleerde de hervormingen, daarvoor wordt hij nu bestraft.'

Als die belastingclaim onzin is, waarom doet Joekos dan de hele tijd voorstellen om het miljardenbedrag toch te voldoen? 'Hallo, begrijpt u wel waarover we hier spreken? We hebben het over Rusland. Als iemand een pistool tegen uw hoofd houdt en geld eist, wat zou u dan doen?'

U heeft de zaak bestempeld als een show-proces met klassieke Sovjet-praktijken. 'Kent u het boek 1984 van George Orwell? Dat is wat hier aan de hand is. Deze zaak gaat niet om het recht, maar om taal. De Russische staat speelt een spel met woorden, zonder dat de aanklacht met feiten wordt onderbouwd: ze spreken over een belastingschuld die helemaal niet bestaat, en over een mogelijk faillissement, terwijl dit niets met een faillissement te maken heeft. Dit is diefstal. Joekos zal er uiteindelijk aan kapotgaan. Het hele proces is symptomatisch voor een land dat afglijdt naar het oude Sovjet-systeem. De uitkomst staat al vast: Chodorkovski zal schuldig worden bevonden.'

Waarom wordt juist Chodorkovski aangepakt? 'Ik kan u wel twintig redenen geven, maar wat deden is, weet ik niet. Misschien dat hij te ver gevorderd was met de aanleg van een oliepijpleiding naar China. . . Misschien omdat hij een succesvolle zakenman is die gelooft in democratie, die goede connecties heeft met westerse organisaties.'

Hoeveel steun krijgt Chodorkovski vanuit het Russische bedrijfsleven?

'Mensenrechtenorganisaties en tal van internationale groepen steunen ons; zij spreken terecht van een politiek proces. Het Russische bedrijfsleven steunt ons in stilte; vanuit die sector durft men zich niet hardop uit te spreken. Dat begrijp ik. Steun aan Chodorkovski staat gelijk aan economische en politieke zelfmoord.' Wat is de internationale betekenis van deze zaak? 'Het Westen en Rusland proberen de laatste jaren tot een betere relatie te komen, maar onderwijl staan wij toe dat Moskou alle rechtsregels tart. Dit proces behoort een waarschuwing te zijn. Nu kijken we nog toe hoe Moskou een succesvol Russisch bedrijf probeert uit te schakelen, maar wat doen we als het ons straks zelf overkomt. . . Vandaag is het Chodorkovski, morgen een Nederlandse of Amerikaanse multinational. Als we nu niet protesteren, welk recht van spreken hebben we dan straks?'

Onder welke omstandigheden zit uw cli gevangen? 'Chodorkovski wil niet dat ik daar over spreek. Hij maakt zich vooral zorgen om zijn vriend Lebedev. Lebedev heeft een leverziekte, mogelijk kanker. Wij willen dat een onafhankelijk medisch team hem onderzoekt. Bij elk bezoek zie ik hoe Lebedev achteruitgaat.' Uw cli maakt in de rechtbank een zelfverzekerde indruk. Wat is uw beeld van hem? 'Al bij onze eerste ontmoeting was ik zeer onder de indruk van Chodorkovski. Het publiek noemt hem een 'oligarch', maar ik bestempel hem als een 'genie'. Hij moet opboksen tegen mensen die procent van zijn intelligentie bezitten, maar toch zal hij verliezen. Want zvormen de staat en his een individueel zakenman. Maar hij laat zich niet breken.'

Een te zelfverzekerde houding kan door Moskou ook uitgelegd worden als een provocatie. 'Dat maakt ons niets uit. Onder Stalin kon je beter zwijgen, anders kreeg je de kogel. Chodorkovski blijft geloven in een beter Rusland.' Worden uw Russische collega's, de advocaten met wie u Chodorkovski verdedigt, geimideerd? 'Documenten die in ons bezit waren, zijn verdwenen. Informatie uit die dossiers bleek enige tijd later bekend bij juristen van de Russische overheid. Onze communicatie wordt vrijwel zeker afgeluisterd, onze e-mails worden onderschept en in de rechtbank worden de batterijen uit onze mobiele telefoons gehaald.'

Voelt u zich nog wel veilig? 'Geen commentaar. Dat zou niet verstandig zijn, gelet op wat enkele van mijn collega's is overkomen. Eadvocaat is bij een helikopterongeluk omgekomen.'

Als u ervan overtuigd bent dat de zaak niet gewonnen kan worden, waarom begint u er aan? 'Omdat ik in mirakels geloof. De zaak ziet er slecht uit voor ons, maar er is iets veranderd. Acht maanden geleden wilde niemand mij ontvangen, nu zijn mensen op hoge posities bereid met mij te spreken. Het zou na zijn van Moskou om geen acht te slaan op de meningsvorming in het Westen over deze zaak.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden